Акцијата Генералка викенд повторно ја покажа истата парадоксална слика што со години ја следи Северна Македонија: илјадници волонтери, активисти, ученици и граѓани собираат планини отпад од јавни површини, паркови, речни корита и диви депонии, додека истовремено државата и општеството како да остануваат немоќни да се справат со причината поради која тој отпад воопшто завршува таму.
По секоја ваква акција останува истото прашање – дали навистина го чистиме ѓубрето, или само периодично ги ублажуваме последиците од колективните лоши навики и институционалниот хаос?
Се чистат дивите депонии, но кој ќе ја исчисти културата на неодговорност?
Најтешкиот дел од проблемот не се дивите депонии, туку културата што ги создава. Во голем дел од јавноста и натаму постои однос кон јавниот простор како кон „ничија земја“.
Ѓубре фрлено покрај пат, отпад оставен во река, шут истурен на периферија, пластика во паркови – тоа одамна не се изолирани инциденти, туку секојдневна слика.
Во многу населби луѓето беспрекорно ги одржуваат сопствените дворови и домови, а веднаш зад оградата оставаат купишта отпад.
Тоа покажува дека проблемот не е само сиромаштија или недостиг од инфраструктура, туку и длабоко вкоренета навика дека јавниот простор не е лична одговорност.
Во вреќите влезе пластиката, надвор останаа нефункционалните институции
Но, вината не може да се сведе само на граѓаните. Лошите навики со години се хранат и од неефикасноста на јавните комунални претпријатија. Во многу делови од Скопје контејнерите се преполни, отпадот се собира нередовно, дивите депонии со месеци остануваат недопрени, а системот за селекција и рециклирање речиси симболично функционира.
Кога граѓаните со денови гледаат расфрлан смет околу контејнерите, тие постепено се навикнуваат на нередот. А кога нередот станува нормална слика, тогаш и чувството на одговорност исчезнува.
Дополнителен проблем е што локалните власти најчесто реагираат само кога проблемот ќе стане медиумска тема. Првите луѓе на градот и општините редовно ветуваат „зелени градови“, „еколошки стратегии“ и „борба против дивите депонии“, но реалноста покажува дека Скопје со години живее со исти еколошки рани.
Купишта отпад никнуваат покрај Вардар, во приградските населби, покрај патишта и на празни плацеви, а нивното отстранување најчесто е привремено. Депонијата се расчистува денес, за неколку недели повторно да се наполни. Тоа создава впечаток дека институциите не водат системска битка против проблемот, туку само козметички интервенции за јавноста.
Парите можат да купат камиони, корпи и кампањи, но не и чувство на одговорност
Особено болно е што во изминатите години огромни средства од европски фондови, донации и програми беа вложени токму во подигање на еколошката свест, управување со отпад и чистење на јавните простори. Европските даночни обврзници преку различни проекти финансираа кампањи, контејнери, механизација, едукативни програми и локални акции за Македонија да се приближи до европските стандарди за животна средина.
Но, резултатите остануваат ограничени затоа што парите можат да купат камиони, корпи и кампањи, но не и чувство на колективна одговорност.
Токму затоа, симболиката на црните вреќи од „Генералка викенд“ е многу поголема од самото собирање отпад. Во нив завршуваат пластика, шишиња, гуми и стар мебел, но надвор од нив остануваат негрижата, неодговорноста, институционалната импровизација и навиката проблемите да се решаваат само кога ќе станат видливи.
Македонија очигледно може да организира масовни акции за чистење. Прашањето е дали може конечно да создаде систем и култура во кои тие акции еден ден ќе станат непотребни.
