Рударството и металургијата со години претставуваат еден од најважните носители на извозот во Македонија. Иако често останува во сенка на други економски теми, статистиката покажува дека рударскиот сектор има значајна улога во формирањето на индустриското производство, девизниот прилив и стабилноста на трговската размена.
Мал удел во БДП, силно влијание во индустријата
Рударството учествува со околу 2% во вкупниот БДП — скромно споредено со развиените индустриски економии. Но, влијанието врз индустриското производство е многу поголемо: околу 11% од вкупната индустриска активност се должи на рударските компании. Овој податок укажува дека секторот е значајна, но недоволно искористена индустриска алка.
Стабилен извоз и редовен трговски суфицит
Една од ретките гранки со континуиран трговски суфицит е токму рударството. Во најдобрите години тој надминува 200 милиони долари, од кои најголем дел произлегува од извоз на метални руди. Во 2024 година, извозот на железо и челик достигна околу 385 милиони евра — и покрај падот во споредба со претходната година поради пониските глобални цени и намалена побарувачка.
Овие движења потсетуваат дека рударството е чувствително на глобалните економски циклиси, но сепак останува стабилен извор на девизен прилив и значаен дел од извозниот потенцијал на државата.
Вработеноста: формално 4.400, реално над 8.000 лица
Според најновите податоци на Државниот завод за статистика, во 2024 година во секторот „Рударство и вадење камен“ работат 196 активни претпријатија со околу 3.800 формално вработени. Анкетата за работна сила бележи околу 4.400 вработени во секторот за 2023 година. Но, според Министерството за енергетика, рударство и минерални суровини (МЕРМС), ако се вклучат ангажираните мали компании и подизведувачи, вкупната вклученост во секторот надминува 8.000 лица.
Просечните плати се повисоки од националниот просек — над 50.000 денари, што дополнително го зголемува придонесот на секторот кон државниот буџет преку даноци и придонеси. Дополнителен приход е и концесискиот надоместок што го плаќаат рудниците за експлоатација на минералните суровини.
Стратегија за минерални суровини 2025–2045: развој со строги стандарди
МЕРМС го финализира процесот за новата национална Стратегија за минерални суровини 2025–2045, која има за цел воспоставување долгорочна политика со три клучни столба:
економски развој и конкурентност,
високи стандарди за заштита на животната средина,
јакнење на јавниот интерес и надзорот над концесионерите.
Стратегијата предвидува модернизација на рударските капацитети, повеќе домашна преработка и зголемена додадена вредност — наместо извоз на суровини во непроцесиран облик.
Проекции за 2025–2026: стабилен, но непроменет придонес
Фискалната стратегија, како и прогнозите на ММФ и Светската банка, укажуваат на економски раст од 3.2% до 3.5% во следните две години, базиран на извозно ориентирани гранки и зелената транзиција. Сепак, официјалните документи не нудат издвоени проекции само за рударството.
Во таков контекст, оправдано е да се очекува дека рударството ќе го задржи стабилниот придонес кон извозот, индустријата и трговскиот биланс — без драматични промени, но со потенцијал за раст доколку глобалните цени се поволни или се отворат нови концесии.
Злетово и Тораница: локален развој и извоз со висок потенцијал
Рудниците „Злетово“ и „Тораница“, управувани од „Булмак 2016“, се класичен пример како рударството создава индустриска активност, извоз и локален развој. Преку производство на концентрати од олово, цинк и сребро, тие даваат значаен удел во националниот извоз на метални руди.
Рудните тела содржат и вредни елементи како бакар, индиум, германиум, калај, галиум, кадмиум и злато – елементи за кои светската побарувачка расте. Дополнително, преку концесии, даноци, локални набавки и вработувања, рудниците силно придонесуваат за буџетите на локалните заедници и државата.
Заклучок: стабилен извозен столб со потенцијал за повисока додадена вредност
Иако нема прецизни проекции за идниот раст на рударството, достапните податоци јасно покажуваат дека секторот е:
стабилен дел од индустрискиот систем,
значаен извор на извоз,
важен креирач на вработеност,
еден од ретките носители на трговски суфицит.
Доколку новата Стратегија за минерални суровини овозможи повеќе домашна преработка и строга еколошка усогласеност, рударството може да стане уште посилен извозен двигател — со поголеми приходи, поголема додадена вредност и подобро влијание врз локалните заедници.
