Правилникот за водење на евиденцијата во средните училишта, кој во „Службен весник“ беше објавен само на македонски јазик, повторно покажа дека Уставниот суд „паѓа на испитот“ кога станува збор за заштитата на Уставот и на албанскиот јазик.
Уставниот суд неодамна оцени дека не е надлежен да одлучува на кој јазик се објавуваат прописите во „Службен весник“, што предизвика остри реакции. Основната задача на Уставниот суд е да го штити Уставот, но и овојпат, слично како и во минатото, кога станува збор за заштитата на албанскиот јазик, Судот се повлекува од одговорноста.
Од друга страна, за секоја иницијатива со која се бара ограничување или укинување на употребата на албанскиот јазик, Судот детално ја разгледува материјата и ги анализира и најмалите правни основи, пишува „Журнал“.
Зошто предизвика голема реакција ставот на Уставниот суд?
Уставниот суд ја отфрли иницијативата за оценување на уставноста и законитоста на Правилникот за начинот на водење, формата и содржината на евиденцијата и педагошката документација во средните училишта, донесен на 13 февруари 2026 година.
Овој Правилник не е во согласност со Уставот и Законот за употреба на јазиците, бидејќи подзаконскиот акт бил објавен само на македонски јазик и на неговото писмо, без да биде објавен и на албански јазик.
Членот 17 од Законот за употреба на јазиците предвидува дека сите закони, подзаконски акти, одлуки и огласи од институциите кои се објавуваат во „Службен весник на Република Северна Македонија“ се објавуваат на македонски јазик и неговото писмо, како и на албански јазик и неговото писмо.
Сепак, Уставниот суд оцени дека не е надлежен да одлучува на кој јазик треба да се објавуваат законите и другите правни акти во „Службен весник“.
Меѓутоа, овој став се доведува во прашање и поради претходна одлука на Уставниот суд од 2023 година, во која се образложува дека објавувањето на актот е услов за неговата применливост. Оттука, се поставува прашањето зошто истиот стандард не се применува и во однос на јазикот на кој актот е објавен.
Опасност во иднина евиденцијата во училиштата да се води само на македонски јазик
Правилникот за формата, содржината и начинот на водење на евиденцијата и педагошката документација во средните училишта на Министерството за образование и наука ги утврдува сите официјални документи што средното училиште треба да ги води за евидентирање на воспитно-образовниот процес.
Правилникот предвидува педагошката документација да биде поделена во повеќе категории, меѓу кои официјални книги, евиденција за дневната работа и паралелката, успехот на учениците, евиденција за испитите, електронскиот дневник и други документи.
Во моментов, евиденцијата и педагошката документација се водат и на албански јазик во паралелките и училиштата каде што наставата се изведува на албански јазик. За учениците кои посетуваат настава на албански јазик, дневникот на паралелката се води и се пополнува целосно на албански јазик. Наставниците ги запишуваат наставните единици, оценките, изостаноците и оценувањата на албански јазик.
Од друга страна, јавните документи, односно свидетелствата, се издаваат во двојазична форма, на македонски и албански јазик.
Сепак, иако практичната примена во училиштата, како што се дневниците и свидетелствата, е двојазична согласно законските одредби, постојат институционални дилеми дека во иднина целокупната евиденција би можела да се бара да се води само на македонски јазик.
Тоа би можело да произлезе од фактот што подзаконскиот акт, односно официјалниот текст на Правилникот донесен од Министерството за образование и наука, бил објавен во „Службен весник“ само на македонски јазик.
Доколку актот е објавен само на македонски јазик, тогаш, според толкувањето што произлегува од одлуката на Уставниот суд од 2023 година, неговата примена би можела да се врзува исклучиво за објавениот текст. Токму тоа предизвикува загриженост кај Албанците, бидејќи постои страв дека во иднина евиденцијата во средните училишта би можела да се води само на македонски јазик.
Уставниот суд повеќепати се занимавал со прашањето за албанскиот јазик
Уставниот суд на Северна Македонија во повеќе наврати разгледувал предмети и иницијативи поврзани со употребата на албанскиот јазик, особено по донесувањето на Законот за употреба на јазиците во 2018 година.
Главниот предмет на Уставниот суд се однесува на Законот за употреба на јазиците, постапка која започна во 2019 година и сè уште не е целосно завршена. Во меѓувреме, до Уставниот суд биле поднесени 13 иницијативи од различни политички партии, здруженија и македонски граѓани со кои се оспорува уставноста на законот.
По повеќегодишно стоење во фиока, ова прашање повторно беше актуелизирано кон крајот на 2024 година, на седниците во октомври и декември, кога беше одлучено да се одложи гласањето и да се организира подготвителна седница со експерти и професори по право. Прашањето остана отворено и поради чувствителноста на темата, како и поради нецелосниот состав на Судот.
Уставниот суд, исто така, зазеде став во врска со постапувањето на Министерството за внатрешни работи, односно известувањата за сообраќајни казни и соодветните записници да се доставуваат само на македонски и англиски јазик, без албански јазик.
Најновиот случај на дневен ред е токму Правилникот за водење на педагошката документација во средните училишта, за кој Судот оцени дека не е надлежен да одлучува во делот на јазикот на објавување.
Прашањето за албанскиот јазик повеќепати било предмет на разгледување пред Уставниот суд, особено во врска со иницијативи за укинување на одредени одредби, како што се употребата на албанскиот јазик на банкнотите, полициските униформи или во судските постапки.
Од друга страна, критиките насочени кон Судот се дека кога треба да се заштити употребата на албанскиот јазик, тој се повикува на ненадлежност, додека иницијативите со кои се оспорува употребата на албанскиот јазик се разгледуваат во рамките на неговите надлежности.
Затоа, албанските партии во власта треба да реагираат за да не продолжи овој тренд, бидејќи иако прашањето со Правилникот изгледа како техничка работа, последиците би можеле да бидат пошироки и да доведат до тоа наставниците во средните училишта во иднина евиденцијата и часовите да ги запишуваат само на македонски јазик.
Таков случај, се наведува, не се случил ниту во времето на поранешна Југославија, пишува „Журнал“.
