Во Северна Македонија досега не беше овозможено полагање на правосудниот испит на албански јазик, што предизвикуваше децениско незадоволство и барања од албанските студенти и правници. За првпат, во октомври 2026 година, Министерството за правда, предводено од министерот Јетон Шасивари, излезе со предлог испитот да може да се полага и на албански јазик, односно 12 предмети на албански и два предмета на македонски јазик, кои се однесуваат на практичниот дел.
Ова решение предизвика дебата. Од една страна, коалицијата ВЛЕН го оцени како крај на долгогодишната неправда, додека премиерот Христијан Мицкоски инсистира дека македонскиот јазик останува основен јазик во судскиот систем („lingua franca“). Студентите, пак, бараат испитот да се полага целосно на албански јазик, без поделба. Ова е првпат сите 14 предмети од правосудниот испит да бидат достапни и на албански јазик, објавува „Журнал.мк“.
## По речиси 60 години, правосудниот испит и на албански јазик!
Повеќе од 50 години, албанските кандидати во Северна Македонија беа принудени правосудниот испит да го полагаат исклучиво на македонски јазик. Сепак, по бројните притисоци од студентските движења и политичките партии, дојде до институционални придвижувања.
Така, за првпат по повеќе децении, односно по околу 57 до 60 години, официјално се отвора можноста најголемиот дел од правосудниот испит во земјата да се полага на албански јазик, иако дебатите околу задолжителното познавање на македонскиот јазик за практичните испити сè уште се актуелни.
Претставниците на коалицијата ВЛЕН го оценија овој предлог, според кој 12 предмети ќе се полагаат на албански, а два на македонски јазик, како голем исчекор што става крај на 35-годишната неправда кон албанските правници.
Тие го сметаат ова за функционално решение што ги почитува и Законот за употреба на јазиците и Уставот, а истовремено го задржува практичниот дел на службениот јазик на судовите, односно на македонски јазик, со цел да се обезбеди применливост на испитот.
Соочен со критиките од албанската опозиција, меѓу која се ДУИ и Алијансата за Албанците, како и од студентите кои бараат испитот целосно да се полага на албански јазик, ВЛЕН соопшти дека станува збор за конкретно и реално решение. Од коалицијата ги обвинуваат претходните политички гарнитури дека за време на две децении на власт не направиле никаков исчекор, туку нуделе само празни ветувања.
Сепак, бидејќи студентите и понатаму изразуваат незадоволство, а опозицијата го оценува предлогот како „половично решение“, коалицијата е под притисок да се види дали предлогот ќе претрпи измени во текот на постапките во Владата и Собранието, објавува „Журнал.мк“.
Промените во постапката се очекуваа уште во 2024 година
Министерството за правда уште во 2024 година подготвило законски измени со кои требало да се овозможи полагање на правосудниот испит на албански јазик. Сепак, поради промените во составот на Собранието и формирањето на новата влада, предлогот никогаш не бил изгласан и останал блокиран.
Предлог-законот од 2024 година, подготвен од Министерството за правда, предвидувал правосудниот испит целосно да може да се полага на албански јазик, врз основа на Законот за употреба на јазиците од 2019 година.
Со предлогот требало да се изменат конкретни членови од Законот за правосудниот испит. Според образложението, не постоела изречна уставна пречка што го забранува користењето на албанскиот јазик, туку недостасувала законска регулатива со која Министерството би било обврзано да обезбеди комисии и материјали на двата јазика.
Документот и амандманите биле целосно подготвени за влегување во собраниска процедура на почетокот на 2024 година. Меѓутоа, со приближувањето на парламентарните избори и целосната промена на составот на Собранието и Владата, предлогот бил отстранет од законската агенда и останал во фиока.
Сегашната албанска опозиција, предводена од ДУИ, како и студентските здруженија, тврдат дека постојниот Закон за употреба на јазиците од 2019 година веќе го утврдува албанскиот како службен јазик. Затоа сметаат дека немало потреба од нови предлози или од „поделба на предметите“, односно дел на албански, а дел на македонски, туку требало само да се спроведе правото за кое тие тврдат дека е загарантирано со Уставот – полагање на испитот 100 проценти на албански јазик.
Бидејќи албанските политички партии со години го користеле ова прашање во изборните кампањи, јавноста и студентите го гледаат актуелниот модел на министерот Јетон Шасивари како „рециклирање“ на старите ветувања, но со компромис што ги обврзува кандидатите повторно дел од испитот да го полагаат на македонски јазик.
Ова е и причината поради која опозицијата и студентските здруженија се противат на актуелниот модел на коалицијата ВЛЕН. Тие тврдат дека целосното решение, односно полагање 100 проценти на албански јазик, било напишано и подготвено уште во 2024 година, додека новиот модел претставува компромис со кој македонскиот јазик повторно се воведува во практичниот дел, објавува „Журнал.мк“.
Предлогот на Шасивари – побрзо и подостапно решение
Министерството аргументира дека македонскиот јазик е „lingua franca“ во судскиот систем на Северна Македонија и дека сите официјални судски документи се изготвуваат на овој јазик. Поради тоа, полагањето на практичниот дел на македонски јазик, според Министерството, ќе обезбеди кандидатите да бидат подготвени за реалните судски постапки.
Овој предлог, според кој 12 предмети ќе се полагаат на албански, а два на македонски јазик, се претставува како најбрзо и најдостапно решение за надминување на долгогодишната бариера, со избегнување целосни блокади од страна на македонските партии во Владата и Собранието.
Предлогот ќе им овозможи на актуелните студенти веднаш да почнат да го полагаат најголемиот дел од испитот, односно 12 предмети, на албански јазик. Целосното отфрлање на предлогот би можело да го врати прашањето на почеток и да ги оштети генерациите кои чекаат да го завршат испитот и да се вработат.
Во политиката, промените често се случуваат постепено. Со усвојувањето на законот, за првпат би се официјализирало правото на користење на албанскиот јазик при полагањето на овој испит, со што би се создал правен преседан врз кој во иднина би можело да се надградува и да се бара целосно остварување на правото.
По полагањето на испитот, овие правници ќе работат во судовите во Северна Македонија, каде што македонскиот јазик останува јазик на постапките. Полагањето на двата практични предмета на македонски јазик се гледа како начин кандидатите да станат поконкурентни и подобро подготвени за реалните правни предизвици, објавува „Журнал.мк“.
