На граѓаните не им е потребно да знаат колку сервери ќе има во националниот дата-центар, колкава ќе биде неговата инсталирана моќност или колку институции ќе ги преселат своите системи во него. Нив ги интересира нешто многу попрактично: дали побрзо ќе добијат извод, дали ќе можат да завршат административна постапка без да одат на шалтер, дали ќе престанат да носат документи што државата веќе ги поседува и дали нивните лични податоци ќе бидат побезбедни.
Токму тоа недостига во јавната дебата за националниот дата-центар. Се зборува за дигитална инфраструктура, безбедност, владини системи и технолошки развој, но многу помалку за непосредната корист за граѓаните. А ако станува збор за јавна инвестиција проценета на околу 20 милиони евра, прашањето за резултатите не е споредно. Тоа треба да биде во центарот на проектот.
Министерот за дигитална трансформација, Стефан Андоновски, на 3 ноември соопшти дека физибилити-студијата за националниот дата-центар е завршена, а Владата бара финансиски партнери. Паралелно се работи на урбанизацијата на земјиштето и на проектната документација, со очекување изградбата да почне во 2027 година.
Но, меѓу завршената студија и објектот што ќе почне да работи има уште неколку важни чекори. А меѓу изграден дата-центар и подобри јавни услуги има уште поголем јаз: институциите мора да ги поврзат своите системи, да ги променат постапките и да овозможат граѓаните навистина да ги користат дигиталните услуги.
Помалку шалтери, помалку документи и помалку изгубено време?
Најнепосредната придобивка што граѓаните би можеле да ја почувствуваат е поефикасна администрација. Но, таа нема да произлезе само од тоа што државните податоци ќе бидат сместени во една модерна инфраструктура.
Да замислиме граѓанин што поднесува барање за одредено право пред институција. Ако таа институција мора да бара потврда од друга институција, а потоа граѓанинот повторно да оди на шалтер за да го достави истиот податок, проблемот не е само во серверите. Проблемот е и во начинот на кој се организирани административните постапки и во тоа дали системите меѓусебно комуницираат.
Националниот дата-центар може да биде техничка основа за подобра размена на податоци и посигурно функционирање на дигиталните услуги. Но, за граѓанинот тоа ќе значи вистинска промена дури кога институциите ќе престанат да бараат информации што веќе ги имаат, кога барањата ќе се обработуваат во пократок рок и кога повеќе услуги ќе можат да се завршат електронски.
Затоа, покрај прашањето колку институции ќе бидат поврзани со центарот, треба да се постави и друго: колку административни постапки ќе бидат поедноставени, колку документи ќе престанат да се бараат од граѓаните и за колку ќе се скрати времето за добивање услуги?
Без такви показатели, „дигитализацијата“ лесно може да остане збор што звучи модерно, додека граѓанинот продолжува да губи време во ходниците на институциите.
Подобра заштита на податоците — но не и автоматска гаранција
Втората важна придобивка е безбедноста. Според досегашните објаснувања на Министерството, идејата е државните информациски системи што сега се распоредени на повеќе локации да се обединат во модерна инфраструктура, со резервен капацитет за податоците во Прилеп.
Таквиот пристап може да овозможи подобра контрола на пристапот, посистематско одржување, резервни копии и поорганизирано враќање на системите по технички дефект или друг инцидент. Но, самата концентрација на податоците не гарантира дека тие ќе бидат безбедни.
Напротив, кога голем број системи зависат од заедничка инфраструктура, особено важни стануваат контролата на пристапот, независните безбедносни проверки, плановите за опоравување и редовното тестирање на заштитата. Потребно е да се знае и кој има право да пристапува до податоците, како се евидентира пристапот и што се случува кога ќе се открие злоупотреба.
За граѓаните ова не е техничка ситница. Во државните системи се чуваат информации поврзани со нивниот идентитет, даночните обврски, пензиските права и други лични околности. Ако државата бара доверба од граѓаните, мора да објасни како ќе ја заштити приватноста и како ќе спречи неовластено користење на нивните податоци.
И тука треба да има мерливи резултати: колку брзо се откриваат инцидентите, колку брзо се обновуваат услугите и како се известува јавноста кога е загрозена безбедноста на личните податоци.
Што ако системот повторно падне?
Кога електронските услуги не функционираат, граѓаните брзо сфаќаат колку зависат од државните дигитални системи. Неодамнешниот прекин на веб-апликацијата на Фондот за пензиско и инвалидско осигурување повторно го отвори прашањето за достапноста на електронските услуги. Министерот Андоновски изјави дека не биле погодени внатрешните системи на Фондот, туку веб-апликацијата, поради што пристапот до услугите бил отежнат.
Овој случај сам по себе не докажува дека националниот дата-центар би го спречил прекинот. За тоа би биле потребни технички податоци за причината за дефектот и за системите што биле засегнати.
Но, случајот покажува што треба да биде дел од целите на новата инфраструктура: услугите да останат достапни и при дефект, да постојат резервни системи и граѓаните да добиваат јасни информации кога нешто не функционира.
Прашањето не е само каде ќе бидат серверите, туку колку сигурно ќе работат услугите што зависат од нив. Ако граѓанинот не може да провери податок, да поднесе барање или да заврши постапка кога му е потребно, тогаш техничката модернизација не ја исполнила целосно својата јавна цел.
Кој ќе ја измери користа од инвестицијата?
Националниот дата-центар е инфраструктура што може да служи со години и да биде основа за повеќе дигитални услуги. Но, долгорочниот карактер на инвестицијата не треба да биде изговор за отсуство на краткорочни и проверливи резултати.
Пред почетокот на изградбата, јавноста треба да добие јасен одговор за вкупната цена на проектот, изворите на финансирање, трошоците за одржување и обврските што ќе произлезат за државниот буџет. Во досегашните јавни изјави се споменува процена од околу 20 милиони евра и модел со грант-компонента и поволно кредитирање. Но, додека не се објават конкретните финансиски услови и договори, не треба да се претпоставува дека конечната цена и структурата на финансирањето се веќе утврдени.
Уште поважно, Министерството треба да објави што точно ќе се смета за успех. На пример: број на услуги што ќе станат целосно достапни онлајн, намалување на времето за обработка на одредени барања, намалување на бројот на документи што граѓаните мора да ги доставуваат, достапност на системите и времето потребно за нивно обновување по прекин.
Овие показатели треба да имаат почетна вредност, рок и институција што ќе одговара за нивното исполнување. Во спротивно, ќе биде тешко да се утврди дали инвестицијата навистина го подобрила животот на граѓаните или само ја променила техничката заднина на администрацијата. На граѓаните не им е потребно да знаат колку сервери ќе има во националниот дата-центар, колкава ќе биде неговата инсталирана моќност или колку институции ќе ги преселат своите системи во него. Нив ги интересира нешто многу попрактично: дали побрзо ќе добијат извод, дали ќе можат да завршат административна постапка без да одат на шалтер, дали ќе престанат да носат документи што државата веќе ги поседува и дали нивните лични податоци ќе бидат побезбедни.
Токму тоа недостига во јавната дебата за националниот дата-центар. Се зборува за дигитална инфраструктура, безбедност, владини системи и технолошки развој, но многу помалку за непосредната корист за граѓаните. А ако станува збор за јавна инвестиција проценета на околу 20 милиони евра, прашањето за резултатите не е споредно. Тоа треба да биде во центарот на проектот.
Министерот за дигитална трансформација, Стефан Андоновски, на 3 ноември соопшти дека физибилити-студијата за националниот дата-центар е завршена, а Владата бара финансиски партнери. Паралелно се работи на урбанизацијата на земјиштето и на проектната документација, со очекување изградбата да почне во 2027 година.
Но, меѓу завршената студија и објектот што ќе почне да работи има уште неколку важни чекори. А меѓу изграден дата-центар и подобри јавни услуги има уште поголем јаз: институциите мора да ги поврзат своите системи, да ги променат постапките и да овозможат граѓаните навистина да ги користат дигиталните услуги.
Помалку шалтери, помалку документи и помалку изгубено време?
Најнепосредната придобивка што граѓаните би можеле да ја почувствуваат е поефикасна администрација. Но, таа нема да произлезе само од тоа што државните податоци ќе бидат сместени во една модерна инфраструктура.
Да замислиме граѓанин што поднесува барање за одредено право пред институција. Ако таа институција мора да бара потврда од друга институција, а потоа граѓанинот повторно да оди на шалтер за да го достави истиот податок, проблемот не е само во серверите. Проблемот е и во начинот на кој се организирани административните постапки и во тоа дали системите меѓусебно комуницираат.
Националниот дата-центар може да биде техничка основа за подобра размена на податоци и посигурно функционирање на дигиталните услуги. Но, за граѓанинот тоа ќе значи вистинска промена дури кога институциите ќе престанат да бараат информации што веќе ги имаат, кога барањата ќе се обработуваат во пократок рок и кога повеќе услуги ќе можат да се завршат електронски.
Затоа, покрај прашањето колку институции ќе бидат поврзани со центарот, треба да се постави и друго: колку административни постапки ќе бидат поедноставени, колку документи ќе престанат да се бараат од граѓаните и за колку ќе се скрати времето за добивање услуги?
Без такви показатели, „дигитализацијата“ лесно може да остане збор што звучи модерно, додека граѓанинот продолжува да губи време во ходниците на институциите.
Подобра заштита на податоците — но не и автоматска гаранција
Втората важна придобивка е безбедноста. Според досегашните објаснувања на Министерството, идејата е државните информациски системи што сега се распоредени на повеќе локации да се обединат во модерна инфраструктура, со резервен капацитет за податоците во Прилеп.
Таквиот пристап може да овозможи подобра контрола на пристапот, посистематско одржување, резервни копии и поорганизирано враќање на системите по технички дефект или друг инцидент. Но, самата концентрација на податоците не гарантира дека тие ќе бидат безбедни.
Напротив, кога голем број системи зависат од заедничка инфраструктура, особено важни стануваат контролата на пристапот, независните безбедносни проверки, плановите за опоравување и редовното тестирање на заштитата. Потребно е да се знае и кој има право да пристапува до податоците, како се евидентира пристапот и што се случува кога ќе се открие злоупотреба.
За граѓаните ова не е техничка ситница. Во државните системи се чуваат информации поврзани со нивниот идентитет, даночните обврски, пензиските права и други лични околности. Ако државата бара доверба од граѓаните, мора да објасни како ќе ја заштити приватноста и како ќе спречи неовластено користење на нивните податоци.
И тука треба да има мерливи резултати: колку брзо се откриваат инцидентите, колку брзо се обновуваат услугите и како се известува јавноста кога е загрозена безбедноста на личните податоци.
Што ако системот повторно падне?
Кога електронските услуги не функционираат, граѓаните брзо сфаќаат колку зависат од државните дигитални системи. Неодамнешниот прекин на веб-апликацијата на Фондот за пензиско и инвалидско осигурување повторно го отвори прашањето за достапноста на електронските услуги. Министерот Андоновски изјави дека не биле погодени внатрешните системи на Фондот, туку веб-апликацијата, поради што пристапот до услугите бил отежнат.
Овој случај сам по себе не докажува дека националниот дата-центар би го спречил прекинот. За тоа би биле потребни технички податоци за причината за дефектот и за системите што биле засегнати.
Но, случајот покажува што треба да биде дел од целите на новата инфраструктура: услугите да останат достапни и при дефект, да постојат резервни системи и граѓаните да добиваат јасни информации кога нешто не функционира.
Прашањето не е само каде ќе бидат серверите, туку колку сигурно ќе работат услугите што зависат од нив. Ако граѓанинот не може да провери податок, да поднесе барање или да заврши постапка кога му е потребно, тогаш техничката модернизација не ја исполнила целосно својата јавна цел.
Кој ќе ја измери користа од инвестицијата?
Националниот дата-центар е инфраструктура што може да служи со години и да биде основа за повеќе дигитални услуги. Но, долгорочниот карактер на инвестицијата не треба да биде изговор за отсуство на краткорочни и проверливи резултати.
Пред почетокот на изградбата, јавноста треба да добие јасен одговор за вкупната цена на проектот, изворите на финансирање, трошоците за одржување и обврските што ќе произлезат за државниот буџет. Во досегашните јавни изјави се споменува процена од околу 20 милиони евра и модел со грант-компонента и поволно кредитирање. Но, додека не се објават конкретните финансиски услови и договори, не треба да се претпоставува дека конечната цена и структурата на финансирањето се веќе утврдени.
Уште поважно, Министерството треба да објави што точно ќе се смета за успех. На пример: број на услуги што ќе станат целосно достапни онлајн, намалување на времето за обработка на одредени барања, намалување на бројот на документи што граѓаните мора да ги доставуваат, достапност на системите и времето потребно за нивно обновување по прекин.
Овие показатели треба да имаат почетна вредност, рок и институција што ќе одговара за нивното исполнување. Во спротивно, ќе биде тешко да се утврди дали инвестицијата навистина го подобрила животот на граѓаните или само ја променила техничката заднина на администрацијата.
Кому ќе му служи националниот дата-центар?
Одговорот не треба да биде само дека ќе ѝ служи на државата. Државата е таа што ќе управува со инфраструктурата, но граѓаните се крајните корисници на јавните услуги и луѓето чии податоци се обработуваат.
Ако новиот центар овозможи институциите да работат посигурно, побрзо да разменуваат податоци и да развиваат услуги што навистина ги намалуваат административните пречки, тогаш граѓаните ќе имаат конкретна корист. Ако, пак, системите се обединат, а постапките останат исти, граѓаните може да добијат помодерна инфраструктура без да почувствуваат суштинска промена во секојдневието.
Затоа, пред Владата да побара доверба за проектот, треба да покаже каква јавна корист очекува, како ќе ја измери и кој ќе одговара за резултатите. Потребни се јавни цели, транспарентни трошоци, проверлива безбедност и рокови за подобрување на услугите.
Националниот дата-центар може да биде важен чекор во дигитализацијата. Но, успехот нема да се мери според големината на објектот или бројот на сместени сервери. Ќе се мери според тоа дали граѓанинот ќе чека помалку, ќе доставува помалку документи, ќе има посигурен пристап до услугите и ќе може да добие јасен одговор кога системот не функционира.
Ако граѓаните се крајните корисници на дигиталната држава, тогаш нивната корист треба да биде првото прашање за националниот дата-центар, а не последното.
