Социјалните мрежи денес се претворија во дигитална замка, заробувајќи ги корисниците во циклус на бесконечно прелистување содржини. Експертите предупредуваат дека проблематичната употреба на овие платформи, поттикната од стравот да не се пропушти нешто важно, може да има сериозни психолошки последици, како депресија, анксиозност и стрес.
Интернетот, до кој луѓето некогаш пристапуваа преку интернет-кафулиња, во минатото претставуваше виртуелна средина во која беа достапни бројни информации до кои претходно тешко се доаѓаше, а податоците можеа полесно да се зачуваат во споредба со традиционалните начини.
Покрај овие можности, интернетот овозможуваше комуникација со блиски пријатели кои живеат далеку, запознавање луѓе кои претходно не се познавале, како и истовремено учество на десетици, па дури и стотици луѓе во иста компјутерска игра.
На почетокот на 2000-тите години, многумина ги користеа овие можности само еден до два часа неделно или месечно, посетувајќи интернет-кафулиња. Со напуштањето на овие објекти, тие практично го оставаа и виртуелниот свет зад себе.
Околу една деценија подоцна, кога значителен дел од населението доби пристап до компјутери и интернет во своите домови, користењето на социјалните мрежи престана да биде активност за која беше неопходно излегување од дома.
Во периодот кога социјалните мрежи сè уште беа во почетна фаза на развој, интернетот беше достапен во одреден дел од денот и во одреден простор од домот. Платформите како Фејсбук, Инстаграм и Твитер (денес Икс), кои сè уште не беа станале неизоставен дел од секојдневието, беа насочени повеќе кон комуникација отколку кон објавување содржини.
Прашањата „Што се случува?“ и „Што размислуваш?“, кои и денес се појавуваат при објавување текстуални содржини на Икс и Фејсбук, може да се сметаат за остатоци од тогашниот пристап кон социјалните мрежи, во чиј центар беше меѓусебната комуникација.
Иако корисниците продолжуваат да ги споделуваат своите размислувања и случувањата од околината, денес на социјалните мрежи преовладува трендот на објавување информации за тоа „каде се оди“ и „што се прави“.
Младите, но и повозрасните корисници, водени од стравот да не пропуштат нешто што се случува во виртуелниот свет, стануваат дел од овој тренд. Постојаното известување за сопствените активности, искуства и нови придобивки се претвори во „нова нормалност“.
Социјалните мрежи редовно испраќаат известувања за да ги задржат корисниците активни, поттикнувајќи култура во која се споделува речиси секој момент – од храната што се консумира и облеката што се купува, до патувањата и местата што се посетуваат.
Предавачката на Факултетот за медиуми и комуникации при Универзитетот во Лидс, Лудмила Лупиначи, во писмена анализа посочува дека постои широко распространето мислење според кое луѓето ги користат социјалните мрежи за зајакнување на меѓучовечките односи, самоизразување и градење на сопствениот идентитет. Сепак, таа нагласува дека тоа не значи оти корисниците имаат неконтролирана потреба постојано да објавуваат содржини без претходно размислување.
Според Лупиначи, објавите на социјалните мрежи не се прават непромислено, туку најчесто се резултат на процес на донесување одлуки. Корисниците имаат тенденција внимателно да размислуваат за својот „онлајн идентитет“ и активно да го обликуваат.
Таа истакнува дека корисниците сè помалку се насочени кон јавна видливост, посочувајќи истражувања според кои јавните објави во голема мера им отстапуваат место на приватните и секојдневните форми на комуникација.
Лупиначи нагласува дека секоја социјална мрежа има сопствен деловен модел и специфични карактеристики.
„Генерално, изгледот и начинот на функционирање на социјалните мрежи се осмислени така што максимално ќе го зголемат времето што корисниците го поминуваат на платформите и нивната интеракција со содржините. На пример, преку известувањата корисниците се поттикнуваат повторно да се вратат на платформата, додека содржините се приспособени за да ги задржат што е можно подолго. Бесконечното прелистување е можеби највпечатливиот пример за тоа. Целта не е корисникот да разгледува поединечни објави, туку да има чувство дека е целосно потопен во непрекинат проток на содржини“, објаснува Лупиначи.
Осврнувајќи се на стратегиите на социјалните мрежи, таа посочува:
„Токму поради ова, многу платформи низ годините го отежнуваат споделувањето врски до надворешни интернет-страници. Причината е едноставна – сакаат да ја задржат публиката што е можно подолго во сопствената средина. Во такви услови, луѓето може да почувствуваат потреба веднаш да објават нешто, само за да бидат дел од тековните случувања и разговори или да се приклучат на популарните трендови, со цел да ја зголемат видливоста и досегот на своите содржини.“
Лупиначи укажува и на начинот на кој платформите го приспособуваат прикажувањето содржини врз основа на реакции, допаѓања, споделувања, прегледи и коментари.
Според неа, алгоритмите за препорачување содржини можат да им дадат предност на објави што предизвикуваат полемики, контроверзии или силни емоционални реакции.
Во стремежот кон остварување профит, компаниите што управуваат со социјалните мрежи ги претвораат луѓето во „корисници“, односно во извор на приходи.
„Допаѓањата“ и „споделувањата“ станаа форми на интеракција што компаниите ги претвораат во економска вредност и постојано ги зголемуваат преку своите платформи.
Корисниците, кои преку социјалните мрежи ги изразуваат своите лични интереси и преференции, за компаниите стануваат статистички податоци.
Личната вредност на човекот што објавува или означува дека му се допаѓа одредена содржина сè почесто се потиснува од вештачкото чувство на среќа што го создаваат „милионите“ прегледи.
Едно од најизразените чувства што го поттикнуваат растот на овој систем е стравот да не се пропушти нешто важно, познат како ФОМО (од англискиот израз Fear of Missing Out), како и чувството на вознемиреност.
Во научен труд објавен од професорот по психологија на Универзитетот во Толедо, САД, д-р Џон Д. Елхај, и неговите соработници, проблематичната употреба на социјалните мрежи се поврзува со депресија, анксиозност и стрес.
Во истражувањето, научниците го дефинираат ФОМО како „распространета загриженост дека другите луѓе можеби доживуваат исполнувачки искуства во кои поединецот не учествува“, како и „постојана желба да се биде информиран за тоа што прават другите“.
Истражувањето укажува дека луѓето кај кои овој страв е особено изразен почесто посегнуваат по паметните телефони и социјалните мрежи во обид да ја намалат својата вознемиреност.
Во истражувањето учествувале студенти на возраст од 18 до 25 години, од различен пол и етничко потекло.
Резултатите покажуваат дека стравот од пропуштање на социјалните искуства на другите луѓе претставува значаен фактор што влијае врз проблематичната употреба на социјалните мрежи.
