Илијана Јотова води со 47,3 отсто поддршка пред претседателските избори во Бугарија на 25 октомври, но нејзините досегашни ставови не најавуваат промена во бугарската политика кон Македонија. Иако повикува на дијалог, актуелната бугарска претседателка останува категорична дека уставните измени и внесувањето на Бугарите во македонскиот Устав се услов за продолжување на европските преговори. Прашањето за Скопје е дали новиот мандат би отворил простор за договор или би ја зацврстил сегашната блокада.
Последната анкета на „Маркет линкс“, објавена на 21 октомври на бугарската телевизија бТВ, покажува дека претседателската двојка Илијана Јотова – Кирил В’лчев има поддршка од 47,3 отсто.
На второто место се Андреј Ѓуров и Георги Кандев со 30,6 отсто, додека националистичкиот лидер на „Преродба“, Костадин Костадинов, има 10,3 отсто.
Истражувањето е спроведено од 13 до 19 октомври, на примерок од 1.006 полнолетни граѓани. Проектираната излезност е околу 39 отсто, поради што се очекува втор круг на 1 ноември, доколку се потврди ваквата излезност.
Предноста на Јотова не е изолиран резултат. Претходните истражувања на „Мјара“, „Галуп“ и „Алфа рисрч“ исто така ја ставаа на првото место, со поддршка од приближно 45 до 48 отсто.
Но за Македонија е многу поважно каква политика би водела Јотова отколку колкава е нејзината предност пред противкандидатите.
Јотова веќе ја води Бугарија, нејзините позиции се познати
Илијана Јотова не е ново лице на чело на бугарската држава. Таа ја презеде претседателската функција на 23 јануари 2026 година, по оставката на Румен Радев, кој влезе во партиската политика.
Неговата коалиција „Прогресивна Бугарија“ победи на парламентарните избори во април и освои 131 од 240 пратенички места. Радев на 8 мај беше избран за премиер.
Јотова сега настапува на претседателските избори со поддршка од истата политичка групација и од Бугарската социјалистичка партија.
Ова значи дека евентуален нов мандат на Јотова би обезбедил политички континуитет меѓу претседателската институција и владата на Радев.
Тој континуитет има непосредно значење за односите со Македонија.
И Радев и Јотова со години ја застапуваат позицијата дека напредокот на Македонија кон Европската Унија мора да биде поврзан со исполнувањето на обврските од европската преговарачка рамка, вклучително и уставните измени.
Не постои јавно објавена најава од Јотова дека по добивањето нов мандат би отстапила од тој услов.
Што ѝ порача Јотова на Сиљановска-Давкова?
Нејзината позиција најјасно се гледа од средбата со македонската претседателка Гордана Сиљановска-Давкова на 10 јуни 2026 година, за време на самитот на Процесот за соработка во Југоисточна Европа.
Според официјалното соопштение на бугарското претседателство, Јотова тогаш побарала Македонија да ги исполни обврските од европскиот компромис од 2022 година.
Таа нагласила дека внесувањето на Бугарите во македонскиот Устав не е само бугарско барање, туку дел од договорената европска преговарачка рамка.
Истовремено, побарала почитување на правата на граѓаните што се идентификуваат како Бугари и прекинување на говорот на омраза.
Ова е важна разлика меѓу политичките очекувања во Скопје и официјалната позиција во Софија.
Македонската Влада бара гаранции дека по евентуалните уставни измени нема да се отвораат нови билатерални прашања што би ги блокирале преговорите.
Јотова, напротив, смета дека постојната преговарачка рамка веќе ги дефинира обврските и дека нивното исполнување треба да претходи на понатамошниот напредок.
За Македонија тоа значи дека евентуалниот изборен успех на Јотова не би претставувал нов почеток во спорот, туку продолжување на веќе познатите позиции.
Отворена за разговори, но без отстапување од условите
На 3 октомври, за време на посетата на Благоевград, Јотова повторно зборуваше за Македонија.
Според Бугарската телеграфска агенција, таа изјави дека Софија останува отворена за разговори со Скопје, но без ултиматуми и без отстапување од европската политика.
Истиот ден, бугарското претседателство пренесе дека Јотова го повикала премиерот Христијан Мицкоски внимателно да ја прочита европската политика за проширување.
Нејзината порака беше дека Македонија не треба да го претставува прашањето само како билатерален спор со Бугарија, бидејќи условите се веќе вградени во европскиот процес.
Оваа позиција директно се разликува од настојувањето на македонската Влада да обезбеди дополнителни гаранции од Европската Унија.
Мицкоски на 2 октомври, по средбата со претседателката на Европската комисија Урсула фон дер Лајен, побара Унијата поактивно да се вклучи во разговорите со Бугарија.
Тој нагласи дека Македонија не бара Брисел да заземе страна, туку да помогне да се создаде решение со јасни обврски и без можност за постојано отворање нови услови.
Разликата меѓу двете позиции останува суштинска. Скопје бара предвидливост за следните фази од процесот, додека Софија инсистира најнапред да се спроведе веќе договореното.
Историските прашања остануваат чувствителна тема
Јотова не се ограничува само на уставните измени кога зборува за Македонија.
На 3 октомври таа го поздрави враќањето на посмртните останки на цар Самуил во Бугарија, претставувајќи го настанот како значаен успех за бугарската историја и идентитет.
Таа и претходно активно ги застапуваше бугарските историски позиции, вклучително и прашањата поврзани со заедничкото минато и историските личности.
Овие теми остануваат чувствителни во македонско-бугарските односи, бидејќи толкувањата на историјата и прашањата за идентитетот со години предизвикуваат политички спорови.
Во октомвриските изјави Јотова го отвори и случајот со Ива Михајлова од Кочани, за која бугарските власти бараат можност за лекување во Бугарија.
Бугарската претседателка го претставува случајот како прашање за заштита на правата на лице кое се идентификува како Бугарка. Македонските институции, пак, треба да ги почитуваат и домашните правни процедури поврзани со предметот.
Ова покажува дека билатералната агенда не се исцрпува со формалниот услов за промена на Уставот. Во неа остануваат и прашањата за малцинските права, историското наследство и третманот на конкретни случаи.
Колку претседателката може да ја промени бугарската политика?
Иако Јотова има значајно политичко влијание, бугарскиот претседател не ја определува самостојно политиката на државата во Европската Унија.
Според бугарскиот Устав, Владата ја води внатрешната и надворешната политика. Министерскиот совет ги утврдува позициите што бугарските претставници ги застапуваат во институциите на ЕУ.
Претседателот, сепак, има важна дипломатска и политичка улога. Преку меѓународни средби, јавни настапи и институционални иницијативи може да придонесе за промена на атмосферата во односите со соседите.
Во сегашните околности тоа значи дека Јотова може да помогне да се обнови директната комуникација меѓу Скопје и Софија, но сама не може да ја измени европската преговарачка рамка или еднострано да ги отстрани условите.
Дополнителен фактор е мнозинството на „Прогресивна Бугарија“ во парламентот. Владата на Радев има доволно пратеници да ја спроведува својата политика без неопходност од широка коалиција.
Затоа евентуален нов претседателски мандат на Јотова би значел институционално усогласување со владата, а не политичка промена во Софија.
Дали нешто може да се промени за Македонија?
Во анализата на можните последици треба да се разликуваат две прашања: политичкиот дијалог и формалниот европски процес.
За дијалогот постои простор за подобрување. Јотова јавно вели дека е подготвена за разговори, а во јуни веќе оствари директна средба со Сиљановска-Давкова.
Одржувањето редовни контакти би можело да ја намали тензијата и да овозможи посистематска соработка во економијата, инфраструктурата и прекуграничните прашања.
Но кај европските преговори ситуацијата е посложена.
Европската комисија во извештајот за Македонија од ноември 2025 година констатираше дека уставните измени сè уште не се усвоени. Во јуни 2026 година и претседателот на Европскиот совет Антонио Кошта повтори дека тие остануваат неопходниот следен чекор за отворање на првиот преговарачки кластер.
Тоа покажува дека проблемот веќе не зависи само од политичкиот однос меѓу македонската и бугарската власт, туку и од усвоените одлуки на европските институции.
Дури и доколку Софија покаже поголема дипломатска флексибилност, не би можела самостојно да го промени целиот преговарачки процес.
Од друга страна, не треба да се исклучи можноста за поинтензивни разговори за начинот на исполнување на обврските, нивното следење и дополнителните политички уверувања што ги бара Македонија.
Но за таков развој засега нема конкретен предлог од Јотова.
Изборите можат да донесат нов мандат, не нужно и нова политика
Четири дена пред гласањето, анкетите покажуваат значителна предност на Јотова, но конечниот резултат останува во рацете на бугарските гласачи.
Нејзините досегашни настапи не даваат основа да се очекува промена на бугарскиот услов за уставните измени. Истовремено, нејзината подготвеност за разговори остава простор за дипломатска комуникација.
За Македонија суштинското прашање не е само кој ќе биде претседател на Бугарија по 25 октомври или по евентуалниот втор круг на 1 ноември.
Поважно е дали Скопје и Софија ќе успеат да најдат механизам со кој договорените обврски ќе се спроведуваат без постојано отворање нови политички спорови.
Досегашните позиции на Јотова укажуваат на континуитет во бугарската политика. Дали тој континуитет ќе биде придружен со поконструктивен дијалог ќе зависи од конкретните потези на двете влади и од улогата на Европската Унија.
Засега анкетите даваат одговор кој води во претседателската трка во Бугарија, но не и дали изборниот исход ќе донесе поместување во македонските евроинтеграции.
