Европа по претрпениот шок во односите со клучниот стратешки партнер САД размислува за поголема независност во одбраната, економијата и меѓународните односи, но најпрво ќе мора да размислува за развој на сопствена технологија, особено поголема независност за вештачка интелигенција. Тоа е еден од клучните столбови кој го истакна францускиот претседател Емануел Макрон.
Во пракса, Европа многу веројатно ќе остане дел од глобалниот еко-систем на вештачка интелигенција, но со поголем суверенитет врз инфраструктурата и податоците. Ова е нешто што можеме да го претпоставиме ако ги земеме в предвид изјавите на службениците и институциите, смета Тамара Завишиќ консултантка за ВИ од Србија со меѓународно искуство.
Дали Европа доцна се освести дека заостанува компетитивно зад САД и Кина кои имаат најнапредна ВИ, дали европската регулатива е всушност пречка за побрз развој на ВИ и како Македонија и Балканот треба да се постават во ваков контекст за максимално да ги унапредат сопствените интереси?
Завишиќ, која работи на проекти за транспарентни, одговорни и во согласност со меѓународно усвоените регулативи и стандарди системите за ВИ, смета конкурентноста на Балканот нема да дојде од градење големи модели, туку од интеграција во европски проекти, специјализација и паметна инфраструктура.
Може ли Европа да стане независна со сопствена инфраструктура и технологија за вештачка интелигенција и со тоа да ја намали зависноста од САД, особено во клучните сектори како што е одбраната?
Тамара Завишиќ: Европа може значително да ја намали својата зависност од САД, но целосната технолошка независност не е реална на краток рок. Важни делови од синџирот на вештачка интелигенција, како што се напредните чипови, „облак“ инфраструктура, јазичните модели во голем обем, денес се концентрирани во неколку компании и земји претежно надвор од територијата на ЕУ.
Сепак, преку програми како што е Европскиот закон за чипови, европските мрежи за супер-компјутери како што е заедничкото претпријатие Евро ХПЦ (EuroHPC) и инвестициите во европски модели и центри за податоци, ЕУ може да изгради стратешка автономија во критичните сектори, вклучително и одбранбениот сектор. Тука акцентот е на можноста, а не на дефинитивноста. Зависи од чекорите што ќе ги презема ЕУ.И тоа сигурно не значи изолација, туку диверзификација на добавувачите, контрола врз компонентите и интероперабилност со сојузниците.
Рековте дека тука акцентот е ставен на можноста, но не и дека овие чекори се дефинитивни. Кои се главните пречки за нивно остварување во поглед на поголема европска независност за вештачка интелигенција?
Тамара Завишиќ: Европа се соочува со три длабоки структурни ограничувања што мора да ги споменеме.
Прво е зависноста од глобалните синџири на снабдување за производство на чипови и американските софтверски алатки за дизајн, без кои нема контрола врз технологијата. И тоа е факт. Друг е фрагментацијата на пазарот на капитал, поради што европските стартапи често одат во САД каде што можат да соберат поголеми инвестиции и побрзо да се прошират. И тоа е еден од најголемите предизвици со кои се соочува ЕУ, што носи со себе одредени притисоци што ја тераат ЕУ да ги преземе чекорите што ги презема. Третиот, се разбира, е недостатокот на големи платформски компании способни за развој на инфраструктура на ниво на глобални конкуренти.
Во исто време, мора да споменеме дека ЕУ сè уште има силна индустриска база, квалитетни јавни податоци и регулаторна стандардизација што може да стане конкурентска предност. Тоа треба да се искористи.
Пред геополитичките промени, Европа градеше стратегија за регулирање на ВИ преку Централноевропската директива, со цел да се обезбеди етичка рамка за развој и примена на ВИ. Дали ова може да се покаже како грешка што ја остави Европа чекор зад назад во однос на конкурентноста со САД и Кина?
Тамара Завишиќ: Регулацијата сама по себе не е грешка, но темпото на имплементација и недостатокот на инвестиции во инфраструктура се проблем. Европскиот пристап преку Законот за ВИ на ЕУ имаше за цел да воспостави правила на доверба, безбедност и одговорност. Ова е важно на долг рок, особено за секторите со висок ризик како што се здравството, јавната администрација и одбраната.
Сепак, регулацијата без паралелни инвестиции во капацитети, истражување и пазари на капитал може да ги забави иновациите. САД инвестираа преку приватен капитал, Кина преку државни програми, додека ЕУ дури сега се обидува да го надомести дефицитот во инфраструктурата. Затоа, проблемот не е етичката рамка, туку недоволна индустриска политика за да ја поддржи ВИ. Овие столбови мора да се развиваат истовремено и паралелно за да има смисла секој напредок.
Европската дебата честопати ги меша регулативата и иновациите како да се спротивставени, но историјата покажува дека стандардите можат да станат пазарна предност. Европската рамка за заштита на податоци е веќе глобален референтен модел и можно е сличен ефект да се појави со стандардите за безбедност и транспарентност на ВИ. Сепак, постои реален ризик дека сложените регулаторни барања ќе ги оптоварат малите и средни претпријатија и ќе ги насочат иновациите кон пофлексибилни јурисдикции.
Проблемот е дополнително што ЕУ сè уште нема интегриран дигитален пазар или доволно капитал за ризични технологии, па затоа регулативата доаѓа во средина која не е подготвена да поддржи брз развој. Критиката затоа не е дека Европа регулира, туку дека регулира без јасна индустриска стратегија за обезбедување инфраструктура, талент и финансирање.
Колку важна ќе биде вештачката интелигенција во геополитичките промени, некои според влијанието ја нарекуваат влијание новата нуклеарна технологија и трката за вооружување. Дали ова прашање е навистина важно за големите сили или таа споредба е претерана?
Тамара Завишиќ: Споредбата со нуклеарното оружје е делумно корисна, но претерана. Вештачката интелигенција не е единствена технологија со јасни контроли на пролиферацијата, туку е збир на алатки што влијаат на економијата, разузнавачките операции, логистиката, сајбер безбедноста и автономните системи.
За големите сили, вештачката интелигенција е стратешки ресурс бидејќи влијае на продуктивноста, воената логистика, аналитиката и споделувањето информации. Но, за разлика од нуклеарното оружје, „моќта“ на ВИ зависи од податоците, инфраструктурата и човечкиот капитал, односно од целиот екосистем. Затоа геополитиката на ВИ ќе се одвива повеќе преку стандарди, пазари и технолошки синџири на снабдување отколку преку класична трка во вооружување.
ВИ има силно геополитичко значење бидејќи влијае на економската конкурентност, контролата на информациите и воената логистика, но е поблиску до технологии како интернет или електрична енергија отколку до нуклеарното оружје. Тоа е технологија со општа намена чии ефекти зависат од нејзината примена во индустријата и општеството.
Реториката за „трка во вооружување со вештачка интелигенција“ честопати служи за политичка мобилизација на инвестициите или оправдување на ограничувањата, но вистинското влијание на вештачката интелигенција доаѓа од долгорочните промени во продуктивноста и протокот на информации. Во исто време, потценувањето би било исто толку погрешно, бидејќи ВИ веќе го менува начинот на кој се спроведуваат операциите, анализата на податоци и манипулацијата со информациите предводени од разузнавање.
Најважната разлика во споредба со нуклеарната технологија е брзината на иновациите, поради што меѓународната соработка и стандардите мора да бидат флексибилни, а не статични.
Што ќе значи пристапот до европската инфраструктура за вештачка интелигенција за нашиот регион и дали Балканот може да биде конкурентен со сопствен придонес, на пример, Македонската влада се фокусираше на енергијата, односно на проекти што треба да ги снабдуваат потенцијалните центри за податоци со електрична енергија и вода?
Тамара Завишиќ: За Балканот, пристапот до европската инфраструктура е одлична можност за развој. Регионот нема капацитет сам да развие комплетен еко-систем на вештачка интелигенција, но може да стане дел од европскиот синџир преку три области: енергетика и центри за податоци, специјализиран софтвер и истражување, како и регулаторна експертиза преку рано усогласување со Законот за ВИ на ЕУ.
Со добра образовна политика и транспарентни инвестициски рамки, регионот може да игра реалистична, но фокусирана улога во европскиот ВИ еко-систем. Не треба да се лажеме себеси дека сме компетентни да се натпреваруваме со големите големи технолошки компании, тоа би било контрапродуктивно, можеби дури и штетно.
Регионот има одредени предности, вклучувајќи навистина висококвалитетен ИТ кадар, пониски оперативни трошоци и близина до пазарот на ЕУ, но и сериозни ограничувања како што се нестабилна енергетска инфраструктура, политичка несигурност што секако е дестимулативна и одлив на мозоци.
Проектите за центри за податоци имаат смисла само ако се дел од поширока индустриска стратегија што вклучува истражување и стартап еко-систем, бидејќи во спротивно тие остануваат изолирани инвестиции со ограничен ефект врз локалната економија. Балканот може да биде конкурентен ако се фокусира на специфични нишки во кои веќе има експертиза ако развива стабилни институции што можат да привлечат долгорочни инвестиции.
Во исто време, никако не смееме да заборавиме дека технологијата има смисла само ако е зелена, а со тоа и енергетски одржлива, а нашиот регион сè уште во голема мера се потпира на производство на електрична енергија од црни руди.
Затоа и ќе завршам со прашање: Дали знаеме какви се енергетските потреби на модерната инфраструктура за вештачка интелигенција и дали нашата енергетска структура тоа може одржливо да го поддржи?
Х.С.
