Околу 12.000 деца во Македонија биле изложени на сексуална експлоатација или злоупотреба со помош на дигиталните технологии во период од една година. Истражувањето на УНИЦЕФ открива загрижувачки јаз меѓу децата што се доверуваат некому и оние чии случаи стигнуваат до институциите. Во меѓувреме, Македонија бележи особено високи показатели за сексуални уцени и злоупотреба на фотографии создадени со вештачка интелигенција.
Речиси девет од десет деца во Македонија кои доживеале сексуална експлоатација или злоупотреба со помош на технологија некому му раскажале што им се случило. Но помалку од еден процент побарале помош преку официјалните канали за пријавување. Овој огромен јаз е еден од најзагрижувачките наоди на истражувањето „Disrupting Harm“, објавено од УНИЦЕФ.
Податоците покажуваат дека проблемот не е само во тоа дали децата се подготвени да зборуваат за насилството, туку и дали постои систем во кој имаат доверба и кој може да им обезбеди навремена заштита.
Според истражувањето, секое десетто дете на возраст од 12 до 17 години што користи интернет во Македонија било изложено на најмалку една форма на сексуална експлоатација или злоупотреба поврзана со дигиталните технологии во период од една година. Проценката е дека станува збор за околу 12.000 деца.
Истражувањето опфатило 1.039 деца и исто толку родители и старатели, како и интервјуа со стручни лица од институциите за детска заштита, полицијата и правосудството.
Наодите покажуваат дека сексуалната злоупотреба со помош на технологија не е ограничена на непознати лица кои контактираат деца преку интернет. Во голем дел од случаите сторителите се лица кои децата веќе ги познаваат.
Најголемата опасност често доаѓа од познати лица
Во 78 проценти од случаите децата биле изложени на злоупотреба од лице што претходно го познавале. Во 39 проценти од случаите станувало збор за сегашни или поранешни интимни партнери или лица кон кои детето чувствувало симпатии, додека членови на семејството биле вмешани во 27 проценти од случаите.
Овие бројки го менуваат вообичаеното сфаќање за опасностите на интернет. Родителските предупредувања најчесто се насочени кон непознати профили и сомнителни пораки, но истражувањето покажува дека злоупотребата неретко произлегува од веќе воспоставени односи на доверба.
Повеќе од половина од идентификуваните сторители биле полнолетни лица. Дополнително, речиси половина од погодените деца доживеале повеќе од една форма на злоупотреба во текот на годината што ја опфатило истражувањето.
Тоа покажува дека насилството често не завршува со еден инцидент. Заканите, притисоците и неовластеното споделување интимни содржини можат да се повторуваат, особено кога детето не добива навремена заштита.
Македонија со загрижувачки показатели за сексуални уцени и злоупотреба со вештачка интелигенција
Дополнителната споредбена анализа на УНИЦЕФ од септември 2026 година покажува дека Македонија има највисоки показатели меѓу деветте земји опфатени во вториот круг од истражувањето за неколку специфични облици на дигитална злоупотреба.
Дури 4,4 проценти од анкетираните деца пријавиле дека биле изложени на закани или уцени за вклучување во сексуални активности, наспроти просекот од три проценти во деветте земји.
Закани дека нивни сексуални фотографии или видеа ќе бидат објавени добиле 4,2 проценти од децата, двојно повеќе од просекот во споредбената група.
Особено загрижувачки е податокот дека 4,3 проценти од децата пријавиле дека биле создадени сексуализирани фотографии или видеа со вештачка интелигенција на кои се прикажани тие. Просекот во деветте земји изнесува два проценти.
Ова значи дека дигиталната злоупотреба повеќе не зависи исклучиво од тоа дали детето доброволно испратило интимна фотографија. Современите алатки овозможуваат создавање лажни сексуализирани содржини од обични фотографии, без знаење и согласност од лицето.
Ваквите содржини можат да се искористат за закани, понижување, изнуда или ширење материјали меѓу врсници.
Зошто пријавите не стигнуваат до полицијата и социјалните служби?
Еден од најсериозните системски проблеми што го открива истражувањето е ниската стапка на официјално пријавување.
Дури 88 проценти од децата кои биле изложени на сексуална експлоатација или злоупотреба некому му раскажале за своето искуство. Меѓутоа, помалку од еден процент побарале помош преку полицијата, социјалните служби или специјализираните линии за поддршка.
Како главни пречки се наведуваат срамот, стигмата, недовербата во институциите и недоволната информираност за процедурите за пријавување.
Ова отвора прашање за ефикасноста на механизмите за детска заштита. Доколку децата се доверуваат на родителите, пријателите или наставниците, но случаите не стигнуваат до надлежните служби, постои ризик злоупотребата да продолжи без соодветна институционална реакција.
Истовремено, тоа не значи дека институциите ги игнорирале сите овие случаи, бидејќи за најголемиот дел од нив воопшто не била поднесена формална пријава. Но податоците укажуваат дека постојните механизми не успеваат да изградат доволна доверба кај децата и нивните семејства.
Токму затоа УНИЦЕФ бара поедноставни и појасни процедури за пријавување, подобра координација меѓу институциите и услуги што ќе ги штитат децата без дополнително да ги трауматизираат.
Последиците можат да бидат многу посериозни од нарушена приватност
Сексуалната експлоатација и злоупотреба на деца со помош на технологија не се сведува само на губење на приватноста или нарушување на угледот.
Според УНИЦЕФ, децата изложени на ваква злоупотреба имале 11 пати поголеми изгледи да пријават самоповредување и 12 пати поголема веројатност за самоубиствени мисли или однесување во споредба со децата кои немале такво искуство.
Овие податоци покажуваат силна поврзаност меѓу злоупотребата и сериозните психолошки тешкотии, но не значат дека во секој случај злоупотребата е единствената причина за нив.
Стручните лица интервјуирани во истражувањето укажуваат и на долгорочни последици, меѓу кои нарушувања на сонот, стрес, чувство на срам, губење контрола и постојан страв дека компромитирачките материјали повторно ќе се појават на интернет.
Законите и институциите треба да го следат развојот на технологијата
Истражувањето укажува и на недостатоци во законската рамка, особено во заштитата на децата на возраст од 14 до 17 години.
Развојот на генеративната вештачка интелигенција, сексуалните уцени и новите начини на дистрибуција на интимни содржини создаваат облици на злоупотреба за кои постојните прописи и практики не секогаш обезбедуваат соодветен одговор.
Од УНИЦЕФ препорачуваат модернизација на законодавството, зајакнување на механизмите за истрага и кривично гонење, подобрување на пристапот до психолошка и социјална поддршка и поголема одговорност на дигиталните платформи.
Потребни се и дополнителни обуки за наставниците, психолозите, социјалните работници и полициските службеници, кои често се првите што можат да препознаат дека дете е изложено на злоупотреба.
Заштитата на децата на интернет, според препораките на организацијата, не може да биде исклучиво одговорност на родителите. Таа бара координиран одговор од образовниот систем, полицијата, правосудството, социјалната заштита и технолошките компании.
Бројката од околу 12.000 погодени деца е предупредување дека дигиталното сексуално насилство во Македонија не е маргинален проблем.
Но уште посериозно предупредување е фактот што децата зборуваат за злоупотребата, а случаите речиси никогаш не стигнуваат до институциите.
