Македонија има висок процент домаќинства приклучени на јавен водовод, но кога водата ќе помине низ домовите, сликата станува многу понеповолна. Само 75,5 отсто од становите се поврзани со јавна канализација, 13 отсто сè уште користат септички јами, 4,3 отсто имаат слободен истек на отпадните води, а 7,3 отсто воопшто немаат инсталација за одвод. Уште позагрижувачки е податокот дека во 2025 година дури 72,6 отсто од испуштените отпадни води не биле прочистени.
Податоците се дел од анализата на Мета.мк, која преку официјалните статистики го отвора прашањето не само каква вода пијат граѓаните, туку и како државата се справува со отпадната вода откако таа ќе излезе од домовите.
Токму вториот дел од системот покажува една од поголемите инфраструктурни слабости.
Според податоците што ги пренесува Мета.мк, 91,4 отсто од индивидуалните домаќинства се снабдуваат со вода за пиење од јавен водовод. Во периодот од 2013 до 2022 година повеќе од 90 отсто од испитувањата на водата за пиење покажале санитарна и хигиенска исправност во очекуваните граници.
Но високата покриеност со водовод не значи дека целиот воден циклус е уреден.
Кај отпадните води, околу една четвртина од становите не се поврзани со јавна канализација. Дел користат септички јами, дел имаат слободен истек, а дел немаат ниту соодветна инсталација за одвод.
Особено чувствителен е податокот за септичките јами. Тие сами по себе не мора да значат загадување доколку се правилно изградени, одржувани и празнети, но во населени места без развиена канализациска инфраструктура ризикот се зголемува доколку отпадните води неконтролирано навлегуваат во почвата и подземните води.
Во статистичката анализа се предупредува и дека проблемот не завршува со постоењето на канализациски цевки. Значителен дел од изградената мрежа не завршува во современи колекторски системи и пречистителни станици.
Тука се појавува бројката што можеби најдобро ја покажува размерноста на проблемот.
Во 2025 година само 27,4 отсто од испуштените отпадни води биле прочистени, додека 72,6 отсто биле испуштени без прочистување.
Тоа значи дека проблемот со водата не може да се сведе само на тоа дали од чешмата тече санитарно исправна вода. Подеднакво важно е каде завршува водата по користењето и дали отпадните материи се отстрануваат пред повторно да стигнат во реките, почвата и поширокиот воден систем.
Ова прашање доби дополнителна тежина по последната криза со водата во Гостивар, која повторно го насочи вниманието кон состојбата на водоводните системи, контролата на квалитетот и одговорноста на локалните и централните институции.
Во анализата на Мета.мк се наведува дека статистичките податоци покажуваат и случаи на домаќинства кои сè уште користат вода што не поминува редовна биолошка и хемиска контрола. Државниот завод за статистика оценува дека фактот што ваквите домаќинства главно се наоѓаат во руралните средини не може да биде оправдување за недостигот од безбедно водоснабдување.
Министерството за животна средина во својот стратешки план за периодот од 2026 до 2028 година предвидува проекти за канализациски мрежи, колекторски системи, одводни канали и атмосферска канализација. Меѓу најавените инвестиции има проекти во Теарце и во рурални населени места околу Делчево, Тетово, Демир Хисар и Неготино.
Но статистиката покажува дека пред институциите стои многу поголема задача од изградба на поединечни локални мрежи.
Македонија истовремено треба да обезбеди сигурна вода за домаќинствата кои сè уште немаат целосен пристап до јавен водовод, канализација за населбите кои зависат од септички јами и системи што ќе ја прочистуваат отпадната вода пред таа повторно да заврши во природата.
