Европската Унија е создадена врз урнатините и пепелта од Втората светска војна и својата суштина ја темели врз мирот, антифашизмот, демократијата и почитувањето на човековите права. Токму затоа, секоја земја членка, но и секоја држава што претендира да стане дел од европското семејство, има обврска јасно да се огради од фашизмот, нацизмот, антисемитизмот, нетрпеливоста, омразата и хегемонизмот.
Во истиот контекст, европските држави треба да бидат особено внимателни кон историскиот ревизионизам и обидите за рехабилитација на личности, движења и идеологии поврзани со фашистичкиот и нацистичкиот период.
Во последните години, Македонија повеќепати се соочи со ситуации во кои историските прашања беа директно поврзувани со нејзиниот европски пат. Во процесот на евроинтеграциите, Скопје беше ставено под притисок во однос на интерпретацијата на делови од сопствената историја, а во јавниот говор беа употребувани и еуфемизми со цел да не се предизвикаат дополнителни политички реакции од Софија.
Но, членството во Европската Унија не смее да биде инструмент за наметнување еднострани историски наративи, ниту европската интеграција треба да се претвора во механизам за притисок врз една држава да се откаже од сопственото историско толкување.
Истовремено, во Европската Унија не треба да има простор за рехабилитација или глорификација на личности, настани и идеологии поврзани со фашизмот и нацизмот. Соочувањето со сопственото минато и почитувањето на европските демократски вредности се суштински дел од европскиот политички простор.
Нема место за фашисти во европскиот пантеон
Актуелните пораки од Полска кон Украина повторно го отворија прашањето за начинот на кој европските држави треба да се однесуваат кон контроверзните историски личности.
Полскиот министер за надворешни работи Радослав Сикорски неодамна предупреди дека Украина треба внимателно да избира кои личности ќе ги слави како национални херои доколку сака да стане дел од Европската Унија.
Во интервју за „Европска правда“, Сикорски направи паралела со процесот на пристапување на Хрватска во Европската Унија, нагласувајќи дека државите кандидатки мора да покажат јасна дистанца од фашистичките идеологии и нивните носители.
Неговите изјави се однесуваа и на дебатата за Украинската востаничка армија (УПА), вооруженото крило на Организацијата на украинските националисти, предводена од Степан Бандера. Во современа Украина дел од јавноста ја доживува УПА како движење што се борело за независност од Советскиот Сојуз, додека историските истражувања ја документираат и нејзината соработка со нацистичка Германија, како и масовните убиства на полски цивили во Волинија и источна Галиција во 1943 година.
Сикорски истакна дека Украина има голем број современи херои кои ја бранат земјата од руската агресија и дека нема потреба од рехабилитација на историски личности со контроверзно или криминално минато.
Истовремено, тој нагласи дека Полска нема да го блокира европскиот преговарачки процес на Украина поради овие прашања, иако Киев го очекуваат тешки разговори со Полска и со другите членки на Унијата за низа чувствителни прашања, вклучително и земјоделството и транспортот.
Полскиот пристап и прашањето за европските стандарди
Случајот со Полска и Украина отвора поширока дебата за тоа како историските спорови треба да се решаваат во рамките на европскиот интегративен процес.
Варшава не ги игнорира спорните историски прашања, особено оние поврзани со Волинските масакри, но истовремено не го користи европскиот интегративен процес како механизам за целосно запирање на преговорите.
Овој пристап го отвора прашањето за односот на Бугарија кон европската интеграција на Македонија.
Доколку историските спорови можат да се разгледуваат и решаваат паралелно со преговарачкиот процес, тогаш се поставува прашањето дали целосното блокирање на европскиот пат на Македонија е најсоодветниот начин за решавање на билатералните историски прашања.
Од македонска перспектива, спорот со Бугарија во изминатите години често се доживува како пример за користење на членството во ЕУ како средство за политички притисок. Софија, од своја страна, своите позиции ги образложува со историски и политички прашања кои ги смета за суштински во односите со Скопје.
Токму затоа, потребно е европските институции да обезбедат принципите на европската интеграција да се применуваат доследно и еднакво кон сите земји.
Историските прашања не треба да станат инструмент за блокада
Дополнителна чувствителност предизвикаа и бугарските културни клубови во Македонија кои носеа имиња на личности поврзани со спорни периоди од историјата на Балканот и Втората светска војна.
Таквите потези предизвикаа остри реакции во македонската јавност и повторно го отворија прашањето дали историските личности треба да бидат користени како средство за политичка провокација.
Европскиот пристап кон историските прашања би требало да подразбира критичко соочување со минатото, почитување на жртвите и спречување на глорификацијата на фашизмот и нацизмот, но истовремено и избегнување на употребата на историјата како инструмент за трајна политичка блокада.
Случајот со Полска и Украина покажува дека историските несогласувања можат да бидат дел од политичкиот дијалог и преговарачкиот процес, без автоматски да значат прекин на европската интеграција.
Односот меѓу Македонија и Бугарија покажува колку е сложено да се постигне таков баланс. Затоа, прашањето не е само како да се решат историските спорови, туку и како да се обезбеди тие да не станат трајна пречка за европската иднина на една држава.
Европската интеграција би требало да биде процес што ги поттикнува демократските реформи, добрососедските односи и соочувањето со минатото, а не механизам преку кој историските спорови ќе се претворат во трајни политички блокади.
Токму затоа, одговорноста е и на Брисел и на земјите членки да обезбедат европските принципи да важат еднакво за сите, без разлика на нивната политичка моќ и позиција во Унијата.
