Пишува: Дејан АЗЕСКИ
Ратко Младиќ почина во Хаг, на 84-годишна возраст, додека издржуваше доживотна казна затвор. Неговата смрт требаше да биде последната страница од една од најконтроверзните воени биографии на распадот на Југославија. Наместо тоа, стана повод повторно да се отвори прашањето што Балканот веќе три децении не успева да го затвори: кој бил Ратко Младиќ?
За жртвите од Сребреница и Сараево, одговорот е јасен. Тој е командантот на Војската на Република Српска, кој беше правосилно осуден за геноцид, злосторства против човештвото и воени злосторства. За значаен дел од српската јавност, меѓутоа, сликата е сосема поинаква. Младиќ е војник, кој, во нивното толкување, го бранеше српскиот народ во момент кога Југославија се распаѓаше и кога Србите во Хрватска и Босна се чувствуваа загрозени.
Токму оваа спротивставеност ја објаснува и експлозијата на реакции по неговата смрт.
Во Република Српска се одржуваа собири во негова чест, додека дел од српските политичари го претставија како човек, кој „го бранеше српскиот народ“. Милорад Додик го опиша како почитуван командант, а Војислав Шешељ отворено го славеше неговиот отпор кон Хашкиот трибунал. Во Белград, пак, државниот врв застана во одбрана на правото на неговото семејство да организира достоинствен погреб, а претседателот Александар Вучиќ остро го критикуваше фактот што Младиќ почина во затвор, без да биде пуштен на лекување во Србија.
Од другата страна, во Сараево и Сребреница реакциите беа спротивни. За семејствата на жртвите, неговата смрт не претставува причина за славење, туку потсетување дека човекот што го нарекуваат архитект на геноцидот никогаш не изразил каење.
Така, дури и во смртта, Младиќ останува поделен на два лика.
МАКЕДОНСКАТА НИШКА: КАДЕ СЕ СОЗДАВАШЕ МЛАДИЌ
Во македонската јавност, неговото име најчесто се поврзува со Сребреница, Сараево и војната во Босна. Но, неговата професионална биографија има значајна македонска глава, па затоа и сè уште има значаен број луѓе што го паметат и споменуваат.
Младиќ ја почнал офицерската кариера во 1965 година – во Скопје. Тука, во Југословенската народна армија почнал како млад офицер и постепено се движел низ командната хиерархија. Подоцна служел и во Штип, а професионалниот пат повторно го вратил во Скопје, каде што станал началник на Одделот за настава на Третата воена област.
Тоа не е само биографски куриозитет. Македонија била еден од просторите на кои Младиќ се изградил како професионален војник.
Од млад офицер во Скопје, низ командните должности и военото образование стигнал до високите структури на ЈНА. Во 1986 година бил полковник со база во Штип, а во 1989 година, повторно бил во Скопје, на висока штабна функција. Во јануари 1991 година станал помошник на командантот на Приштинскиот корпус, а во летото истата година бил префрлен во Книн.
Тоа значи дека пред да стане генерал на босанските Срби, Младиќ бил производ на југословенскиот воен систем.
И тука се појавува еден од најголемите историски парадокси. Човекот кој подоцна ќе стане еден од симболите на насилниот распад на Југославија, својата професионална воена кариера ја изградил во институцијата која требаше да ја чува Југославија.
Во Македонија, тогашна федерална република во која живееја Македонци, Срби, Албанци, Турци, Власи и други народи, Младиќ се движел низ системот на мултинационалната ЈНА. Само неколку години подоцна, истиот офицер ќе стане командант на Војската на Република Српска.
Од Скопје до Сараево – тоа е можеби најкратката географска линија што ја објаснува трагедијата на распадот на Југославија.
ЗОШТО ЗА ДЕЛ ОД СРБИТЕ МЛАДИЌ Е ХЕРОЈ?
За да се разбере денешната Србија, не е доволно да се каже дека „Србите го слават воениот злосторник“. Тоа е премногу едноставно објаснување.
Прашањето е зошто дел од Србите го гледаат Младиќ како херој.
Одговорот лежи во сосема поинаквата приказна за 1990-тите.
Во српскиот национален наратив, распадот на Југославија често не почнува со Сребреница, туку со распадот на државата, вооружувањето на различните републики, војната во Хрватска, протерувањето на Србите од делови на Хрватска и стравот дека истиот процес ќе се повтори во Босна.
Во таквата интерпретација, Младиќ не е човекот од пресудата во Хаг, туку офицерот што застанал на чело на српските сили во момент кога босанските Срби сметале дека се борат за сопствениот опстанок.
Затоа неговиот лик во дел од српската јавност е поврзан со војничка дисциплина, непоколебливост и отпор кон странскиот притисок.
Постои и уште еден фактор: длабокото недоверие кон Хашкиот трибунал. Многу Срби со години го доживуваа Хаг како институција, која несразмерно ги казнува српските политички и воени лидери, додека злосторствата извршени од други страни во конфликтите не се доживуваат како еднакво третирани. Таквата перцепција создаде плодна почва за претворање на обвинетите и осудените во симболи на национален отпор. И токму тука Младиќ станува повеќе од човек. Тој станува симбол на српската верзија на 1990-тите.
Но, постои клучна граница што мора да се повлече. Разбирањето зошто некој што е прогласен за херој, не значи и оправдување на неговите постапки.
Хашкиот механизам правосилно утврди индивидуална одговорност на Младиќ за геноцид во Сребреница, како и за други злосторства. Истовремено, фактот дека постојат српски жртви, српски стравови и злосторства извршени врз Срби во текот на распадот на Југославија не може да биде избришан од историската слика.
Токму способноста да се прифатат сите жртви, а не само оние од сопствениот национален корпус, е она што му недостига на балканското помирување.
САРАЕВО И СРЕБРЕНИЦА: ДРУГАТА СТРАНА НА ИСТАТА ИСТОРИЈА
Но, постои граница до која може да оди релативизацијата.
Во Сребреница во јули 1995 година беа убиени повеќе од 8.000 Бошњаци – мажи и момчиња. Меѓународните судски институции го квалификуваа злосторството како геноцид. Младиќ беше правосилно осуден токму за неговата индивидуална и командна одговорност во тие и во други злосторства.
За преживеаните, затоа неговата смрт не е „смрт на српски херој“, туку крај на животот на човекот кого го сметаат за одговорен за уништувањето на нивните семејства.
Емир Суљагиќ, од Меморијалниот центар Сребреница, по неговата смрт порача дека со неговото умирање не се менуваат фактите, не се враќаат мртвите и не исчезнуваат масовните гробници.
И токму ова е точката во која двете приказни повеќе не можат да се помират само со политички компромис.
Српската страна може да зборува за сопствените жртви, стравови и историски трауми. Бошњачката страна има право да зборува за Сребреница, Сараево и етничкото чистење. Хрватската страна има свои жртви и свои воени трауми.
Сите тие факти можат да постојат истовремено. Она што не може да постои истовремено е тезата дека злосторството се случило и дека не се случило.
Затоа е важно да се разликува историската перспектива од судски утврдените факти.
ПОСЛЕДНАТА БИТКА НЕ Е ЗА МЛАДИЌ, ТУКУ ЗА НЕГОВОТО НАСЛЕДСТВО
Три децении по Дејтонскиот договор, Младиќ веќе не е политички фактор. Не може да командува, да преговара или да влијае врз одлуките на Белград, Бања Лука или Сараево. Но, неговото наследство може.
Тоа се гледа и по реакциите на неговата смрт. Во Бања Лука, неговиот лик продолжува да биде дел од националниот мит. Во делови од Србија се гледа како симбол на отпорот. Во Сараево неговото име останува синоним за страдањето. Во Хрватска, неговата биографија повторно ја отвори приказната за војната во Хрватска и Босна. А во Црна Гора, неговата смрт предизвика нов судир околу тоа дали политичарите смеат да му оддаваат почит на човек правосилно осуден за воени злосторства.
Во Македонија, пак, неговата биографија има дополнителна димензија: човекот кој подоцна стана еден од симболите на босанската војна, својата воена зрелост ја стекнувал во Скопје, Штип и во рамките на југословенскиот воен систем.
Тоа ја прави приказната уште посложена. Младиќ не се родил како „генералот од Сребреница“. Тој бил производ на една држава, една армија и една идеологија, која постепено се распаѓале пред неговите очи. Неговата трансформација од југословенски офицер во српски национален воен симбол е, во одредена смисла, и минијатурна приказна за самата Југославија.
Затоа последното прашање не е дали Младиќ бил херој или злосторник.
За различните заедници, одговорот на тоа прашање очигледно ќе остане различен.
Вистинското прашање е дали Балканот може да научи да ги прифаќа туѓите жртви, без да ги негира сопствените. Зашто Младиќ умре. Но, неговиот мит не умре.
И токму во тоа лежи најголемиот проблем.
Додека едни го слават како заштитник, а други го паметат како симбол на геноцидот, војната од 1990-тите сè уште не е само историја. Таа и понатаму е политика.
