хидроцентралата од системот во 2022 година, а од минатата година почнати се активности за реконструкција на турбините и враќање на централата во погон.
Србија располага со силна база на хидроцентрали и потенцијал за пумпни системи на Дрина и Дунав, и државата размислува за модернизација и поврзување со идни регионални ПАХЕ проекти. Еден од стратешките проекти е Ѓердап 3, кој се разгледува и како дел од поголем регионален проект. Потоа развојот на проектот Бистрица и ревитализација на единствениот постоечки пумпен капацитет Баина Башта.
Македонија во мозаикот
Македонија има технички хидроенергетски потенцијал од 5.500 GWh годишно, но моментално користи само околу 1.500 GWh преку постојните хидроцентрали. Вкупната инсталирана хидро моќност изнесува околу 674 MW.
Најважниот проект е пумпната станица Чебрен, кој со години е во фаза на подготовка. Тој предвидува изградба на пумпна хидроцентрала со капацитет од 333 MW, со можност за зголемување до 458 MW, и акумулација која би овозможила складирање на енергија и повторно пумпање.
Чебрен е стратешки проект – не само за домашниот систем, туку и за регионот. Со интерконекторите кон Грција и Бугарија, Северна Македонија би можела да се позиционира како регионален „балансер“. Во периоди на евтин сончев или ветерен вишок во соседството, Чебрен би пумпал вода, а потоа би испорачувал енергија назад во системот кога побарувачката е висока.
Регионалните врски: од изолиран систем кон заеднички пазар
Флексибилноста на пумпните хидроцентрали станува уште поценета во контекст на интерконекциите. Регионалната интеграција на електроенергетските пазари во Западен Балкан е во тек, а со тоа расте и вредноста на складирањето.
Интерконекторот Македонија–Грција (400 kV) е клучен за спојување со пазарите каде има силна интеграција на ветер и сонце.
Линијата кон Бугарија може да помогне во користење на вишоците од нивните нуклеарни и хидро капацитети.
Планираните врски кон Албанија и Косово дополнително ја отвораат можноста Македонија да се вклучи во регионалното „пулсирање“ на енергијата.
Предизвици и ризици
Иако ПАХЕ има голем потенцијал, реални предизвици се долгите процедури за дозволи, сложените еколошки проценки и високите почетни трошоци кои често ги одвраќаат инвеститорите.
Во Македонија, проектот Чебрен е типичен пример – повеќе од една деценија тендери и преговори, без конечно започнување на градбата. Но енергетската иднина на државата не може да се замисли без сериозни складирачки капацитети. Чебрен и можните идни ПАХЕ проекти можат да ја намалат зависноста од увоз, да помогнат во интеграцијата на нови фотоволтаици и ветерници и да ја позиционираат земјата како важен играч во регионалната мрежа.
Ако Македонија успее да создаде стабилен регулаторен и финансиски амбиент за овие инвестиции може да стане пример за тоа како мал пазар може да игра голема улога во енергетската транзиција на Балканот.
