Северна Македонија и понатаму останува меѓу земјите во кои отпадот не се третира соодветно. Додека во европските земји отпадот се рециклира, селектира, согорува под контролирани услови и се користи за производство на енергија, кај нас тој или се закопува или се пали. Отпадот што се согорува го загадува воздухот, додека оној што завршува на депониите ја загадува почвата. Европа повеќепати предупредуваше на овие појави, но конкретни резултати сè уште нема. Затоа, крајно време е Северна Македонија сериозно да размисли за итни решенија, во спротивно ќе останеме меѓу најнечистите земји во Европа, пишува „Журнал.мк“.
Најлошиот пример доаѓа од Куманово
„Журнал.мк“ во повеќе наврати пишуваше дека управувањето со отпадот во Куманово е на многу лошо ниво и дека отпадот се пали речиси без никакви критериуми. Депонијата „Краста“ во последниот период стана причина за еколошка криза, прекин на собирањето отпад и незадоволство кај локалното население.
Жителите на кумановските села Пчиња и Студена Бара на 12 октомври ја отстранија блокадата на депонијата „Краста“, откако пожарот беше изгаснат и дел од отпадот беше покриен со земја. Со постигнатиот договор се овозможува продолжување на одлагањето на комуналниот отпад од Куманово.
На ова му претходеа денови исполнети со пожари на депонијата, страв од загадување и проблеми со редовното собирање на отпадот во градот.
Ситуацијата стана толку сериозна што властите во Куманово најавија привремено пренасочување на отпадот кон депонијата „Дрисла“ во Скопје. Наместо трајно решение, градот мораше да бара итен излез за да спречи натамошно натрупување на отпадот.
Од Општина Куманово информираат дека активностите за санација ќе продолжат, а планирани се и дополнителен надзор, физичко обезбедување и мерки за спречување нови пожари.
Европската Унија повеќе не дозволува согорување на отпадот!
Европската директива за депонии поставува јасна цел: до 2035 година, земјите членки треба да го намалат депонирањето на комуналниот отпад на најмногу 10 проценти од вкупно создаденото количество. Од 2030 година се предвидени и ограничувања за депонирање отпад што може да се рециклира или на друг начин корисно да се искористи.
Ова значи постепено напуштање на моделот според кој најголемиот дел од отпадот завршува на едно место, без претходно селектирање и со ризик од загадување на почвата, водата и воздухот.
Сепак, во Македонија прашањето често не е колкав дел од отпадот ќе се рециклира, туку каде ќе се одлага кога депонијата ќе биде затворена или блокирана.
Несоодветното управување со отпадот носи ризици од загадување на почвата и подземните води, емисии на гасови и пожари, особено кога нема соодветна инфраструктура за контрола на депониските гасови, исцедокот и видовите отпад што се примаат.
Затоа, европските правила не се ограничуваат само на местото каде што се одлага отпадот. Тие предвидуваат контрола на приемот, технички стандарди за депониите, оперативни дозволи, мониторинг и обврски за заштита на животната средина дури и по нивното затворање.
ЕУ повеќепати предупредува дека системот не функционира како што треба
Во Извештајот за Северна Македонија за 2025 година, Европската комисија оцени дека спроведувањето на политиките за управување со отпадот и понатаму претставува сериозен предизвик.
Регионалните системи за управување со отпадот не функционираат според планираното, јавните комунални претпријатија се соочуваат со неефикасност, а изградбата на модерната регионална инфраструктура постојано доцни.
Комисијата особено го истакна недостигот од конкретен напредок во Североисточниот и Источниот регион, и покрај обезбедената финансиска поддршка.
Според Европската агенција за животна средина, количеството создаден комунален отпад во Македонија се зголемило за 21,6 проценти во периодот од 2010 до 2023 година.
Истовремено, депонирањето останува доминантен начин на третман на отпадот, додека капацитетите за рециклирање и компостирање се ограничени, пишува „Журнал.мк“.
Потребно е итно решение за отпадот
Европската цел за 2035 година не е само бројка запишана во директива. Таа претставува поинаков пристап кон отпадот – од неговото создавање и селектирање, до рециклирањето и безбедното отстранување на она што навистина не може повторно да се искористи.
За Северна Македонија предизвикот е уште поголем. Пред да се приближи до овие стандарди, земјата мора да изгради функционален систем во кој депониите нема постојано да бидат извор на пожари, загадување и конфликти со локалното население.
Производителите и увозниците имаат законска обврска да го организираат или финансираат системот за собирање, селектирање и рециклирање на амбалажата и производите што ги пласираат на пазарот. Тие најчесто склучуваат договори со овластени колективни постапувачи кои управуваат со посебните текови на отпад.
Потребно е отпадот да се селектира уште на изворот, односно во домаќинствата и деловните објекти, со цел да се избегне високиот удел на измешан отпад, кој во Северна Македонија сочинува повеќе од 85 проценти од вкупно собраниот отпад.
Исто така, неопходни се повисоки парични казни за правните лица што незаконски одлагаат индустриски или опасен отпад, како што се старите гуми и градежниот шут. И Европската агенција за животна средина (ЕЕА) укажува дека на регионот на Западен Балкан му се потребни подобро структурирани надоместоци и казнени механизми за покривање на реалните трошоци за управување со отпадот.
За долгорочно решение потребно е да се изгради соодветна инфраструктура, вклучително и станици за третман и филтрирање, контејнери за селектирање и стандардизирани регионални депонии. Потребно е и зголемување на бројот на инспектори за животна средина, користење технологии како што се камерите за откривање на загадувачите, едукација на граѓаните за значењето на рециклирањето и селектирањето на отпадот уште во домовите, како и стимулирање на компаниите што рециклираат и санкционирање на оние што пласираат амбалажа без да преземат одговорност за неа.
Затоа, без изградба на соодветна инфраструктура и без справување со корупцијата и институционалната негрижа при спроведувањето на законите, нема да има решение за проблемот со отпадот, пишува „Журнал.мк“.
