Хидроелектраните со децении претставуваа „кичма“ на електроенергетскиот систем во Македонија, обезбедувајќи стабилен домашен извор на енергија и покривање на врвните оптоварувања во потрошувачката. Тие беа првата линија на одбрана од скап увоз, особено во кризни периоди. Но денес, во услови на забрзана европска транзиција кон обновливи извори, улогата на хидроенергијата се трансформира – од класичен производител на струја во флексибилен партнер на соларната и ветерната енергија, со потенцијал да делува како „водена батерија“ за складирање на енергија.
Хидропотенцијалот како втор столб на енергетскиот систем
Според Меѓународната агенција за енергија, во 2023 година хидроенергијата учествувала со околу 24% во вкупното домашно производство на електрична енергија, додека јагленот предничел со околу 40%. Иако не е доминантен извор, хидросекторот е вториот столб на системот, токму поради клучната улога во покривањето на врвните оптоварувања и дневните осцилации.
Регулаторната комисија за енергетика во годишниот извештај за 2023 година наведува дека хидроелектраните на ЕСМ имаат инсталирана моќност од 557,4 MW и произведуваат околу 1 216 GWh годишно, што претставува околу 18–19% од производството на компанијата. Според ЕСМ, хидроелектраните обезбедуваат приближно 26% од вкупната енергија што ја произведува компанијата – односно околу 16% од вкупната потрошувачка – при што главната цел им е да ги покриваат дневните варијации и да ја обезбедуваат флексибилноста на системот.
Увозната зависност останува висока
Податоците за енергетските биланси на Државниот завод за статистика за 2024 година покажуваат дека 65,5% од вкупната потребна енергија во земјата се обезбедува од увоз. Домашното производство покрива само околу една третина од потребите. Оваа статистика ги опфаќа сите енергенси – електрична енергија, јаглен, нафтени деривати, гас и ОИЕ – и укажува на силна структурна зависност.
Иако соларните и ветерните капацитети се зголемуваат, нивното учество е значајно само во периоди на просечна потрошувачка. Во септември 2025 година, благодарение на високо производство и поволни временски услови, 100% од потрошената електрична енергија беше покриена од домашно производство, но ваквите услови не се стандарден модел.
Енергетската криза 2021–2022 покажа колку е ранлив системот. Анализата на ЕБОР од 2024 година посочува дека недиверзифицираниот енергетски микс и зависноста од увоз, во комбинација со застарени термоелектрани, го зголемија ударот од високите цени на електричната енергија и го натераа државниот сектор да субвенционира увоз и потрошувачи во услови на прогласена енергетска криза.
Значењето на акумулациите и реверзибилните капацитети
Акумулациите во Маврово, Козјак и други брани овозможуваат хидроелектраните да функционираат како регулатор на системот – да складираат енергија кога потрошувачката е ниска и да ја испорачуваат во часови кога струјата е најскапа. ЕСМ експлицитно наведува дека токму покривањето на дневните пикови е главната оперативна улога на хидроелектраните.
Податоците на Државниот завод за статистика покажуваат дека во 2023 година обновливата електрична енергија учествувала со 32% во вкупното производство и 31,3% во вкупната потрошувачка, при што најголемиот дел доаѓа токму од хидроенергијата, а не од соларот и ветерот.
До крајот на 2026 година треба да заврши ревитализацијата на осумте големи хидроцентрали, што ќе ја подобри производствената кондиција на системот. Но, според анализите, за да се надомести енергијата што денес се произведува од јаглен, потребни се инвестиции во најмалку 2 GW нови хидрокапацитети, како и значајно зголемување на производството од ветерните и соларните електрани.
Иднината: хидроенергијата како флексибилност, а не како базна енергија
Пораката од европските енергетски политики е јасна: иднината на хидроенергијата не е да произведува „базна“ енергија, туку да обезбедува флексибилност, брзо регулирање и складирање. Хидроенергијата ќе треба да ги полни акумулациите кога има вишок од солар и ветер, и да ја враќа таа енергија назад во мрежата кога е најпотребна.
Македонија ги следи целите на ЕУ и обврските од Енергетската заедница за зголемување на учеството на обновливите извори. Во такво сценарио, секоја инвестиција – било да е во ревитализација на постојните хидроцентрали или изградба на нови акумулациони или реверзибилни системи – треба да се смета за клучен дел од идната архитектура на стабилен, зелен и економски одржлив енергетски систем.
