Дваесет и шест граѓански и еколошки организации побараа Владата веднаш да ги запре постапките за доделување нови концесии за рударски истражувања и да ја објави целата документација поврзана со можните рударски проекти.
Заедничката реакција следува по владината одлука за започнување постапка за доделување концесија за проспекциски геолошки истражувања на металични минерални суровини на голема територија во источниот, југоисточниот и централниот дел на Македонија.
Одлуката е донесена на 30 јуни и објавена во „Службен весник“ на 3 јули. Со неа се отвора можност заинтересирани компании да бараат и истражуваат нови локалитети со потенцијални наоѓалишта на металични минерални суровини.
Опфатени се територии во 27 општини: Берово, Босилово, Валандово, Василево, Велес, Виница, Гевгелија, Делчево, Демир Капија, Конче, Штип, Кочани, Пробиштип, Радовиш, Струмица, Свети Николе, Куманово, Старо Нагоричане, Чешиново-Облешево, Зрновци, Карбинци, Пехчево, Лозово, Петровец, Кратово, Неготино и Ново Село.
Проспекциското истражување не претставува автоматска дозвола за отворање рудник. Тоа е почетна фаза во која се прибираат геолошки податоци и се утврдува дали на одредена територија постојат перспективни наоѓалишта.
За евентуална експлоатација се потребни дополнителни постапки, посебна концесија, проектна документација, еколошки одобренија и дозвола за експлоатација. Граѓанските организации, сепак, предупредуваат дека истражувањата ја создаваат првата правна и економска основа за подоцнежно отворање рудници.
Организациите бараат Владата да ги објави сите компании што покажале интерес, точните координати на истражувачките подрачја, условите за концесијата и мислењата што треба да ги дадат општините и останатите институции.
Посебно се бара локалните совети да не даваат позитивни мислења без претходна јавна расправа и директно информирање на жителите, сопствениците на земјиштето, земјоделците и локалните бизниси.
Министерството за енергетика располага со електронски систем преку кој постапките за концесии се водат по владината одлука за објавување јавен повик. Системот предвидува електронско преземање на документацијата, поднесување понуди и учество во електронско наддавање.
Активистите од „Здрава котлина“ оценуваат дека опфатот од 27 општини е преголем и дека проспекцијата може да засегне обработливо земјиште, извори на вода, шуми, населени места и приватен имот. Тие најавуваат формирање локални одбори и координиран отпор во општините каде што ќе бидат доставени барања за мислење.
Граѓанските реакции се поврзуваат и со веќе отворените прашања за Иловица-Штука, Кадиица кај Пехчево, потенцијалниот ископ на антимон во Кривопаланечко и можните нови проекти во околината на Пробиштип и Кратово.
Еколошките организации предупредуваат на можните последици од површинската експлоатација, создавањето рударски отпад, употребата на хемиски средства, ослободувањето тешки метали и ризикот за подземните и површинските води.
Од друга страна, секој конкретен проект мора да се разгледува според видот на рудата, технологијата на ископ и обработка, локацијата и резултатите од процената на влијанието врз животната средина. Самото геолошко истражување не покажува каква технологија би била користена при евентуална експлоатација.
Министерството за енергетика претходно објави дека од формирањето на институцијата биле раскинати 45 концесии поради непочитување на законските обврски, неплаќање надоместоци, експлоатација надвор од дозволениот простор и прекршување на еколошките услови.
Граѓанските организации бараат контролата да се примени уште во почетната фаза, пред државата да преземе договорни обврски кон потенцијалните инвеститори. Нивното барање е постапките да бидат прекинати додека не се обезбедат јавен увид, мислења од локалните заедници и процена на можните кумулативни последици врз животната средина.
