Македонскиот туризам денес се соочува со едно прашање што повеќе не смееме да го одложуваме: Кој ќе го работи и создава туризмот во 2030 година? Не кој ќе ги пречекува туристите само во јули и август. Не кој ќе биде ангажиран кога ќе недостигаат келнери, готвачи или рецепционери. Туку кој ќе го создава, управува и развива туристичкиот производ на Македонија во следната деценија.
Затоа што предизвикот веќе не е само дали имаме туристи. Предизвикот е дали имаме доволно луѓе со знаење, вештини и мотивација да создадат квалитетен и конкурентен туристички производ.
Податоците се доволно јасни. Во второто тримесечје од 2026 година, секторот „Сместување и послужување храна“ имал стапка на слободни работни места од 6,23 проценти, што е највисока стапка меѓу сите сектори.
Истовремено, туризмот продолжува да расте. Во јули 2026 година биле регистрирани 223.711 туристи и 795.083 ноќевања, додека во периодот јануари–јули бројот на туристи бил за 1,5 проценти поголем во однос на истиот период во 2025 година.
Но секој нов турист не значи само нова статистичка единица. Тој значи повеќе работа, повеќе рецепционери, повеќе готвачи, повеќе туристички водичи, повеќе менаџери, повеќе организатори, како и повеќе луѓе во маркетингот, продажбата, дигиталните платформи и управувањето со дестинациите.
И токму тука се судираат растот на туризмот и реалноста на пазарот на трудот.
Премногу долго проблемот со човечките ресурси во туризмот го гледавме низ бројката на келнери и готвачи што недостигаат во текот на сезоната. Тоа е само симптом. Вистинскиот проблем е многу поширок.
Туризмот во 2030 година ќе бара луѓе кои, покрај угостителските знаења, ќе разбираат дигитален маркетинг, онлајн продажба, анализа на податоци, управување со приходите, одржливост, вештачка интелигенција и управување со туристички дестинации.
Гостинот веќе не купува само соба. Купува искуство. А искуството го создава човекот.
Технологијата може да ја олесни резервацијата, да предложи маршрута, да анализира пазар или да комуницира со гостинот. Но таа не може целосно да ја замени човечката интеракција, локалната приказна, гостопримството и способноста да се разбере потребата на посетителот.
Затоа прашањето не треба да биде само колку работници ни недостигаат, туку какви туристички професионалци ни недостигаат.
Ако денес образуваме кадар за туристичкиот пазар од вчера, утре ќе имаме дипломирани луѓе, но недостиг од професионалци. Тоа е суштинската разлика.
Во 2026 година веќе се преземаат активности за поголемо запознавање на младите со туристичко-угостителските професии и можностите за кариера во секторот. Тоа е потребно, но не е доволно.
Младиот човек сака да знае дали туристичката професија му обезбедува кариера, а не само сезонска работа. Дали може да напредува? Дали може да биде добро платен? Дали може да стане менаџер? Дали може да работи во меѓународна компанија? Дали знаењето стекнато во Македонија ќе му биде конкурентно и надвор од земјата?
Ако одговорите се нејасни, тешко ќе го задржиме младиот кадар.
Затоа соработката меѓу универзитетите, средните стручни училишта и туристичкиот сектор мора да стане суштинска, а не декларативна.
Практичната настава не смее да биде само формално исполнување на обврска. Студентот мора да влезе во хотел, туристичка агенција, ресторан, музеј, национален парк или дестинациска организација и таму да го почувствува реалниот туристички процес.
Образованието и индустријата мора да се сретнат многу порано – пред студентот да дипломира.
Другата слабост е сезоналноста. Ако туристичкиот работник шест месеци работи интензивно, а потоа останува без работа или ја напушта индустријата, тешко се гради професионален кадар.
Така, секоја сезона повторно почнуваме од почеток. Нови луѓе. Нова обука. Ново искуство. И повторно ги повторуваме истите грешки.
Затоа продолжувањето на туристичката сезона не е само прашање на повеќе приходи. Тоа е прашање на човечки капитал.
Охрид, Струга, Маврово, Крушево, Битола, Преспа, винските региони и руралните дестинации мора да имаат повеќе причини за посета во текот на целата година.
Културниот, винскиот, гастрономскиот, руралниот, активниот, конгресниот и здравствениот туризам не смеат да бидат само декларативно наведени во стратегии. Тие треба да станат реални и одржливи туристички производи.
Само така сезонскиот работник може постепено да стане целогодишен туристички професионалец.
Следната голема промена ќе дојде од дигитализацијата и вештачката интелигенција. Но погрешно е да се поставува прашањето дали ВИ ќе ги замени луѓето во туризмот.
Подобро е да прашаме: Кои луѓе ќе знаат да работат со вештачка интелигенција?
Тоа се идните професионалци.
Ќе ни требаат луѓе кои знаат да ги анализираат туристичките податоци, да креираат персонализирани понуди, да управуваат со дигиталната репутација, да ги следат пазарите и да ја користат технологијата за подобро разбирање на туристот.
Хотелскиот менаџер во 2030 година нема да биде истиот менаџер од 2010 година. Туристичкиот водич нема да биде само човек кој раскажува факти. Маркетинг-менаџерот нема само да поставува фотографии на социјалните мрежи. А дестинацискиот менаџмент нема да може да се води без податоци.
Технологијата ќе ги менува работните места, но знаењето ќе одреди кој ќе остане конкурентен.
И тука доаѓаме до уште една важна промена во размислувањето: не ни требаат само повеќе туристи, туку повеќе вредност.
Во туризмот често се радуваме на растот на бројот на туристи. И тоа е важен показател. Но бројот, сам по себе, не е доволен.
Во јули 2026 година, странските туристи сочинувале 57 проценти од вкупниот број туристи, но реализирале 32,8 проценти од ноќевањата. Домашните туристи, со 43 проценти од вкупниот број, реализирале 67,2 проценти од ноќевањата.
Овие бројки покажуваат дека бројот на туристи и туристичката вредност не се иста работа.
Истото важи и за човечките ресурси. Не е доволно да знаеме колку луѓе работат во туризмот. Мора да знаеме колку се обучени, колку долго остануваат во секторот, колку напредуваат и каква продуктивност создаваат.
Затоа, идниот успех на македонскиот туризам нема да се мери само со бројот на пристигнувања и ноќевања. Ќе се мери и со квалитетот на луѓето што стојат зад тие бројки.
До 2030 година, Македонија мора да има појасна и долгорочна политика за туристичкиот човечки капитал.
Потребно е силно поврзување на образованието со туристичкиот сектор, практична настава што навистина создава работни вештини, континуирано усовршување во дигитални технологии, вештачка интелигенција, странски јазици, продажба, маркетинг и одржливост, создавање јасни кариерни патеки за младите во туризмот и продолжување на сезоната преку развој на нови туристички производи и дестинации.
И уште нешто што често го забораваме – професијата мора да биде ценета.
Не можеме да бараме квалитетна услуга ако туристичкиот работник го третираме како привремена и лесно заменлива работна сила. Не можеме да зборуваме за конкурентен туризам ако највредниот ресурс во туристичкиот сектор е човекот.
Доц. д-р Љупчо Јаневски
Авторот е универзитетски професор и туристички експерт.
Редакцијата се оградува од ставовите на авторите изразени во колумните.
