Реформите во Северна Македонија не треба да се гледаат само како обврски што земјата треба да ги исполни за да напредува кон Европската Унија, туку како промени што треба да го подобрат животот на граѓаните и да ја вратат довербата во институциите.
Ова беше една од главните пораки на европратеникот и известувач на Европскиот парламент за Северна Македонија, Томас Вајц, за време на седницата на Заедничкиот парламентарен комитет ЕУ–Северна Македонија, на која се разговараше и за борбата против корупцијата.
„Станува збор за инвестиција во вашето општество, во вашата земја, во функционирањето на вашите институции и во довербата во системот“, рече Вајц, предупредувајќи и на последиците од иселувањето на младите.
Според него, европските земји имаат потреба од образовани и квалификувани луѓе, но заминувањето на младите од Северна Македонија значи губење на дел од иднината на земјата.
Вајц директно го поврза ова со довербата во институциите и правосудството. Според него, доколку младите не се убедени дека постои правда и дека институциите функционираат еднакво за сите, мотивот за заминување останува силен.
Кога критериумите на ЕУ стануваат потреба на граѓаните
Во овој контекст, европските критериуми добиваат пошироко значење. Независноста на судството, борбата против корупцијата и ефикасната администрација не се само барања од Брисел, туку и потреби што граѓаните ги бараат со години.
Европската комисија во извештајот за 2026 година за владеењето на правото го поврзува независното функционирање на правосудството, механизмите за борба против корупцијата и институционалните контроли со заштитата на правата и довербата на граѓаните во јавните институции.
Токму затоа, борбата против корупцијата не треба да се води само за да се добие попозитивна оценка од Брисел.
„Корупцијата го разјадува системот одвнатре, ги обесхрабрува граѓаните, ги зголемува трошоците за бизнисите, создава чувство на неправда и ја поткопува довербата дека правилата важат еднакво за сите“, се наведува во анализата.
Граѓанинот очекува институции во кои може да добие документ, дозвола или услуга без потреба да бара лични или партиски врски.
Довербата на граѓаните како мерка за реформите
За обичниот граѓанин, поголемо значење од бројот на закони усогласени со европските директиви има прашањето дали институциите функционираат во пракса.
Тоа се гледа во судовите, болниците, училиштата, општините и администрацијата. Граѓаните сакаат да знаат дали можат да добијат услуга без интервенции, дали судот може да им гарантира правда и дали успехот зависи од работата и способностите или од личните и политичките врски.
И иселувањето на младите, според анализата, не може да се објасни само со платите. Во одлуката дали да останат влијаат и квалитетот на јавните услуги, образованието, здравството, функционирањето на институциите, загадувањето на воздухот и можностите за стабилен живот.
Што ако патот кон ЕУ се одолговлекува?
Северна Македонија со години ја поврзува својата стратешка перспектива со членството во Европската Унија. Сепак, дури и доколку европскиот процес се одолговлекува, потребата од функционални институции не исчезнува.
ЕУ може да поставува стандарди, да следи, оценува и условува во процесот на пристапување, но довербата на граѓаните мора да се гради во самата земја.
Во таа смисла, пораката на Вајц оди подалеку од самиот процес на европска интеграција: реформите имаат смисла не само затоа што ги бара Брисел, туку затоа што граѓаните имаат потреба од држава во која владее правото, институциите се доверливи, а младите гледаат причина својата иднина да ја градат во сопствената земја.
