Природните катастрофи не ги погодуваат сите држави на ист начин. Земјотрес, поплава или лизгање на земјиштето може да предизвика милијарди долари штета и во богата и во сиромашна земја, но способноста за закрепнување е драматично различна.
Токму затоа последиците од една катастрофа во посиромашна држава многу брзо престануваат да бидат само хуманитарен проблем. Ударот се пренесува врз буџетот, инфраструктурата, работните места, енергетиката, туризмот, трговијата и на крај врз целокупниот економски развој.
Кога една катастрофа „јаде“ огромен дел од БДП
Главниот проблем не е само апсолутниот износ на штетата, туку колкав дел од економијата претставува тој износ.
Ако држава со огромен БДП претрпи штета од неколку милијарди долари, таа најчесто има поголеми буџетски резерви, развиен осигурителен сектор и подобар пристап до поволно задолжување.
Кај посиромашните земји ситуацијата е поинаква. Неколку милијарди долари можат да претставуваат значителен процент од целата годишна економска активност.
Тоа значи дека владата одеднаш мора да избира: дали парите ќе одат за обновување мостови и патишта, болници и училишта или за веќе планираните инвестиции и социјални програми.
Штетата не завршува со урнатата куќа
Цената на природната катастрофа не е само вредноста на уништените објекти.
Ако еден мост исчезне, земјоделците можеби нема да можат да ги однесат производите до пазарите. Ако патот кон туристички регион е уништен, хотелите и рестораните остануваат без гости. Ако е оштетена електрана, производството во фабриките може да запре.
Потоа следуваат намалени даночни приходи, загубени работни места, послаба потрошувачка и помал интерес кај инвеститорите.
Така првичната физичка штета создава цел синџир дополнителни економски загуби.
Зошто сиромаштијата ја зголемува штетата?
На прв поглед би можело да изгледа дека сиромашна држава треба да претрпи помала финансиска штета бидејќи зградите и инфраструктурата се поевтини. Во реалноста, ранливоста често е многу поголема.
Посиромашните држави обично располагаат со помалку средства за сеизмички отпорни објекти, заштитни насипи, одржување на инфраструктурата, системи за рано предупредување и фондови за итни ситуации.
Ист проблем имаат и граѓаните.
Семејство без значителни заштеди кое ќе остане без дом тешко може самостојно да ја финансира обновата. Мал бизнис кој ќе ги изгуби просториите и опремата може никогаш повторно да не започне со работа.
Дополнителен проблем е слабо развиеното осигурување. Кога имотот не е осигурен, најголемиот дел од сметката на крајот го плаќаат граѓаните или државата.
Венецуела и Непал како предупредување
Катастрофите што ги погодија Венецуела и Непал покажуваат колку брзо природна непогода може да се претвори во сериозна економска криза.
Иако станува збор за две различни економии, проблемот е сличен – кога трошоците за реконструкција достигнуваат значителен дел од БДП, државата нема доволно финансиски простор сама и брзо да ја обнови целата уништена инфраструктура.
Тогаш опциите се ограничени: дополнително задолжување, намалување на други буџетски расходи или барање меѓународна финансиска помош.
Превенцијата е многу поевтина од обновата
Најважната лекција е дека природната појава не секогаш може да се спречи, но нејзините последици можат значително да се намалат.
Подобро изградени мостови, болници и училишта, построги градежни стандарди, системи за рано предупредување, осигурување и однапред обезбедени фондови за катастрофи можат да заштедат огромни суми.
Инвестицијата пред катастрофата понекогаш изгледа како дополнителен трошок, но по катастрофата може да значи разлика меѓу брзо закрепнување и повеќегодишна економска криза.
За богатите држави природната катастрофа може да значи огромна финансиска загуба. За сиромашните, истиот настан може да значи губење години економски напредок.
Затоа природните катастрофи не се само прашање на географија, клима или метеорологија. Тие се и прашање на економска отпорност – колку една држава инвестирала пред да се случи најлошото и колку брзо може да застане на нозе откако тоа ќе се случи.
