Исланд денес гласа на референдум кој може повторно да ја отвори вратата за членство во Европската Унија, повеќе од една деценија откако земјата ги прекина пристапните преговори. Исходот е целосно неизвесен, а последните анкети покажуваат речиси совршена поделба меѓу поддржувачите и противниците.
Прашањето на кое одговараат околу 270.000 гласачи е едноставно: дали Исланд треба повторно да ги започне пристапните преговори со Европската Унија.
Но денешното гласање не е референдум за непосредно членство во ЕУ.
Доколку победи „да“, Рејкјавик ќе ги обнови преговорите со Брисел. Дури откако би бил постигнат конечен договор, граѓаните повторно би гласале на втор референдум за тоа дали Исланд навистина треба да стане членка на Унијата.
Резултатот е невозможно да се предвиди
Последните анкети покажуваат колку е тесна трката.
Истражување на Maskína спроведено од 21 до 25 август покажа 51,3 отсто поддршка за продолжување на преговорите и 48,7 отсто против.
Но анкетата на Gallup објавена непосредно пред гласањето ја преврте сликата: 51,6 отсто биле против повторно отворање на преговорите, а 48,4 отсто за. Разликата е во рамките на статистичката грешка.
Гласачките места се отворени од 9 до 22 часот по локално време, а првите резултати се очекуваат во текот на ноќта кон недела. Повеќе од 40.000 луѓе веќе гласале предвреме, што е близу 15 отсто од електоратот.
Рибата повторно е најголемата пречка
Исланд аплицираше за членство во ЕУ во 2009 година, во екот на финансиската криза. Преговорите започнаа во 2010 година, но беа замрзнати во 2013 по доаѓањето на евроскептична влада, а две години подоцна земјата формално се повлече од процесот.
Како и тогаш, едно од најчувствителните прашања денес е рибарството.
Риболовот е економски и политички стратешки сектор за Исланд, а противниците на членството предупредуваат дека влезот во ЕУ би можел да ја ограничи контролата на земјата врз сопствените риболовни води и квоти.
Поддржувачите, пак, тврдат дека токму преговорите треба да покажат какви исклучоци и гаранции може да добие земјата и дека граѓаните потоа би имале последен збор на втор референдум.
Високите камати ја вратија ЕУ во центарот на дебатата
За разлика од претходниот обид за членство, сегашната кампања силно ја движат и економските прашања.
Исланд се соочува со високи трошоци за живот и високи каматни стапки. Основната каматна стапка на исландската централна банка е 8 отсто, наспроти 2,25 отсто на Европската централна банка.
Поддржувачите на европската интеграција сметаат дека членството во ЕУ и евентуалното идно воведување на еврото би можеле да донесат поголема економска стабилност и пониски трошоци за задолжување.
Противниците возвраќаат дека високите цени и камати се домашни економски проблеми и дека Брисел нема автоматски да ги реши.
Исланд веќе е многу блиску до ЕУ
Исланд не е членка на Европската Унија, но веќе е дел од Европската економска област и од Шенген.
Тоа значи дека има пристап до единствениот европски пазар и веќе применува голем дел од европското законодавство, без да има целосно право на глас при неговото креирање.
Токму тоа е еден од главните аргументи на кампањата „за“: ако Исланд веќе применува илјадници европски правила, тогаш како членка би добил свои претставници во Европскиот парламент, Советот и другите институции на ЕУ.
Војната во Украина и Арктикот ја менуваат сметката
Во кампањата сè поголема улога има и безбедноста.
Исланд нема сопствена армија и традиционално се потпира на НАТО и на безбедносната врска со САД. Но војната во Украина, растечкото руско и кинеско присуство на Арктикот и изјавите на американскиот претседател Доналд Трамп за Гренланд повторно го отворија прашањето колку една мала арктичка држава може сама да се потпира на постојниот безбедносен поредок.
Министерката за надворешни работи Торгердур Катрин Гунарсдотир, која го поддржува продолжувањето на преговорите, предупреди дека меѓународниот поредок кој со децении ја гарантирал безбедноста и просперитетот на Исланд е под сериозен притисок.
Противниците, пак, сметаат дека членството во НАТО е доволна безбедносна рамка и дека дополнително пренесување овластувања кон Брисел само би го ограничило исландскиот суверенитет.
Доколку победи „да“, исландското Министерство за надворешни работи проценува дека преговорите би можеле да започнат до крајот на 2026 година и да траат околу 18 до 24 месеци.
Доколку победи „не“, Владата најавува дека темата за членство практично ќе биде тргната од дневниот ред во догледно време.
Со помалку од 400.000 жители, Исланд би станал најмалата членка на ЕУ по број на население. Но денешниот референдум има многу поголемо политичко значење од големината на земјата: десет години по Брегзит, една богата нордиска држава решава дали повторно сака да тргне кон Унијата.
