Во манастирите на Света Гора се одвива долготрајна работа за зачувување на византиското уметничко и духовно наследство. Специјализирани конзерватори, монаси и стручни институции ги обновуваат фреските, иконите, ракописите и архитектонските елементи загрозени од влагата, стареењето и земјотресите.
„Света Гора не е музеј во вообичаена смисла, туку жив организам“, вели отец Теофил од манастирот Пантократор. За монасите, богатствата што ги чуваат не се само историски предмети, туку дел од богослужбата и секојдневниот живот.
Токму таа врска меѓу верата и наследството ја прави конзервацијата на Света Гора посебна. Зад ѕидините на манастирите се чуваат дела создадени во различни векови, а нивното спасување бара трпение, специјализирано знаење и внимателна соработка меѓу монашките заедници и државните институции.
Наследство што за малку ќе било изгубено
Во периоди кога манастирите имале малку монаси и ограничени средства, дел од богатствата биле изложени на занемарување, влага и пропаѓање. Денес, со поддршка на Министерството за култура на Грција, надлежните служби за антиквитети и Центарот за зачувување на атонското наследство, се спроведуваат проекти за евидентирање, истражување, документација и реставрација.
Работата не е брза. Секој предмет бара посебен пристап, зависно од материјалот, степенот на оштетување и претходните интервенции.
Реставрацијата како хируршка интервенција
Конзервација на фреските во параклисот на Светите Бесребреници (Агии Анаргири) во манастирот Ватопед. [Јанис Зиндрилис]
Во манастирот Ватопед се обновуваат фрески, икони и делови од старите објекти. Конзерваторите користат специјални гелови, скалпели и средства за чистење за да ги отстранат наслагите од чад, нечистотија и подоцнежни премази, без да ги оштетат оригиналните слоеви.
Понекогаш се користат и рендгенски и други техники на снимање за да се утврди дали под површината се кријат постари сликарски слоеви. Интервенциите бараат стручна подготовка и лиценца, бидејќи погрешниот потег може неповратно да оштети дело што преживеало векови.
Особено сложен е проектот за фреските во капелата на Светите бесребреници во Ватопед. Дел од постарите слики биле прекриени со нови слоеви при реконструкцијата на објектот во 19 век. Целта на реставраторите е да ги откријат и зачуваат оригиналните фрески од палеолошкиот период.
Икони што повторно го откриваат својот лик
Пренослива икона на Богородица Одигитрија, од крајот на XIII до почетокот на XIV век, од манастирот Ватопед. [Јанис Зиндрилис]
Во ризницата на Ватопед се чуваат византиски икони што во минатото биле потемнети од времето и изложени на дожд и влага. Според сведоштвата на монасите, во претходните векови не секогаш било познато што се крие под оксидираниот лак. Дел од иконите биле испраќани во Цариград, каде што биле уништувани во огновите за подготовка на светото миро.
Оваа загуба покажува колку се промениле методите за зачувување на сакралното наследство. Денешната конзервација се потпира на научни анализи и внимателно отстранување на подоцнежните слоеви, со цел да се зачува автентичноста на делото.
Во манастирот Ивирон е спасен и монументален дрвен крст од 1525 година. Откако се распарчил при пад, неговите делови биле собрани и складирани. Децении подоцна, конзерваторите ги стабилизирале фрагментите и повторно ги составиле, со што било обновено значајно дело од атонското наследство.
Ракописи и книги стари со векови
Покрај фреските и иконите, на Света Гора се чуваат повеќе од 15.000 книги и стотици илјади документи од византискиот и поствизантискиот период.
Материјалите се соочуваат со оштетувања од прашина, восок, маснотии, промени во влажноста, оксидација на мастилото, габи и инсекти. Кај некои книги оштетувањата се неповратни, но други можат да се санираат со соодветни конзерваторски постапки.
„Географија“ на Птоломеј, од крајот на XIII до почетокот на XIV век, која се чува во ризницата на манастирот Ватопед. [Јанис Зиндрилис]
Меѓу значајните дела се наоѓаат примерок на „Географијата“ на Птоломеј од крајот на 13 или почетокот на 14 век, ракопис на четирите евангелија од околу 950 година и царска повелба од 1301 година.
Земјотресите ја зголемуваат опасноста
Природните сили и натаму се голем предизвик. По серијата земјотреси во 2025 година, стручни тимови извршиле проверки на историските објекти, со посебен приоритет за градбите со фрески. Потоа биле преземени итни мерки за стабилизација и реставрација на оштетените слики.
Оваа работа е важна не само за зачувување на уметничките дела, туку и за пренесување на историјата на идните генерации. Како што вели отец Јосиф од Ватопед, наследството може да се зачува само со пожртвуваност, грижа и подготвеност да се вложи труд.
На Света Гора, спасувањето на минатото не е еднократен проект, туку секојдневна обврска. Вредноста на овие богатства не е само во нивната старост или уметничка убавина, туку и во континуитетот на животот, молитвата и културата што ги опкружува.
Извор: eKathimerini, „The quiet preservation of Mount Athos’ sacred treasures“.
