Северна Македонија има бруто надворешен долг од 13,106 милијарди евра, односно 71,4 отсто од проектираниот бруто домашен производ. За шест месеци надворешниот долг е зголемен за 1,03 милијарди евра, а само во вториот квартал за 232 милиони евра. Со овие бројки, земјата влегува во ризична зона и доколку економијата не се подобри, во иднина долгот би можел да предизвика сериозни проблеми.
Долгот е зголемен за 1,03 милијарди евра за шест месеци
Од вкупниот бруто надворешен долг од 13,106 милијарди евра, односно 71,4 отсто од БДП, 6,146 милијарди евра отпаѓаат на јавниот надворешен долг, додека 6,961 милијарди евра се приватен долг.
Во вториот квартал, јавниот долг е зголемен за 249 милиони евра, додека приватниот долг е намален за 17 милиони евра.
Сепак, во информацијата за податоците за движењата во вториот квартал од оваа година, Народната банка посочува дека дел од кварталниот раст произлегува од специфични активности поврзани со управувањето со девизните резерви, каде што е регистриран раст од 911 милиони евра. Доколку се исклучи овој ефект, бруто надворешниот долг е зголемен за 112 милиони евра.
Во јавниот сектор, растот главно произлегува од секторот „влада“, чиј надворешен долг е зголемен за 104 милиони евра, како и од банките и јавните претпријатија, каде што растот изнесува 23 милиони евра.
Во приватниот сектор, долгот на банките е намален за 125 милиони евра, додека кај субјектите поврзани со капиталот и кај небанкарскиот приватен сектор е регистриран раст од по 54 милиони евра.
Во исто време, бруто надворешните побарувања достигнаа 8,344 милијарди евра, што е за 202 милиони евра повеќе во однос на претходниот квартал и за 718 милиони евра повеќе во однос на крајот на 2025 година.
Како резултат на движењата кај долгот и средствата, нето надворешниот долг изнесува 4,763 милијарди евра, односно 25,9 отсто од проектираниот БДП. Тој е зголемен за 30 милиони евра за три месеци и за 312 милиони евра од почетокот на годината. Приватниот сектор учествува со 58,2 отсто во вкупниот нето долг.
Негативната меѓународна инвестициска позиција, односно разликата меѓу финансиските средства на земјата во странство и нејзините обврски кон нерезиденти, исто така е продлабочена.
На крајот на јуни таа достигна минус 8,986 милијарди евра, односно 48,9 отсто од проектираниот БДП. Состојбата е полоша за 134 милиони евра во однос на крајот на март и за 463 милиони евра во однос на крајот на 2025 година.
Надворешниот долг влегува во ризична фаза
Надворешниот долг на една држава се смета за критичен кога земјата ја губи способноста да ги исполнува своите финансиски обврски кон нерезидентите без да ја загрози економската стабилност, или кога долгот го забавува економскиот раст и предизвикува ликвидносна криза.
За земјите во развој, каква што се смета Северна Македонија, надворешниот долг често започнува да има негативни или критични ефекти кога ќе надмине 60 отсто од БДП.
Меѓународниот монетарен фонд (ММФ) и фискалните правила на Северна Македонија определуваат два главни прага за одржување на макроекономската стабилност. Првиот е прагот на јавниот долг, кој изнесува најмногу 60 отсто од БДП, а вториот е прагот на буџетскиот дефицит, кој изнесува најмногу 3 отсто од БДП.
Овие прагови се утврдени во Законот за буџети, кој предвидува дека доколку се надминат овие лимити, Владата е должна законски да предложи петгодишен корективен план.
Со оглед на тоа што надворешниот долг достигна 71,4 отсто, земјата се наоѓа во зона на зголемен ризик.
Во последните извештаи од својата мисија во Скопје, ММФ побара поамбициозна фискална консолидација. Институцијата препорачува јавниот долг, без државните гаранции, постепено да се намали под 45 отсто од БДП до 2035 година, но тоа ќе биде значително предизвикувачки со актуелната динамика на економскиот развој.
ММФ во повеќе наврати повика Владата строго да ги контролира тековните расходи, како што се платите во јавниот сектор, пензиите и субвенциите, како и да ја реформира наплатата на ДДВ.
За 2026 година Владата ја зголеми целта за буџетскиот дефицит на 4,1 отсто, што според оценките на агенции како „Фич“ и мониторингот на ММФ претставува ризик за траекторијата на долгот, бидејќи го надминува утврдениот фискален праг.
Владата влезе во нов долг за да го покрива стариот
Растот регистриран во текот на 2026 година главно е поттикнат од владиниот сектор преку издавање нова еврообврзница на меѓународните пазари на капитал, со цел финансирање на дефицитот и големите инфраструктурни проекти, како што се Коридорот 8 и Коридорот 10д.
Сепак, Народната банка располага со солидни девизни резерви од над 5,2 милијарди евра, што е доволно за покривање на околу пет месеци увоз и претставува заштита од непосредна ликвидносна криза.
Северна Македонија и понатаму успева да издава еврообврзници со релативно поволни трошоци за финансирање, што укажува дека странските инвеститори и понатаму ја оценуваат способноста на државата за сервисирање на обврските како одржлива. Агенцијата „Фич“ неодамна го потврди кредитниот рејтинг „BB+“ со стабилен изглед за земјата.
Владата ја зголеми целта за буџетскиот дефицит за 2026 година на 4,1 отсто од БДП, од претходно планираните 3,5 отсто. Зголемувањето е поврзано со расходите за повисоки плати во јавниот сектор, пензиите и големите патни инфраструктурни проекти.
Законот што ја обврзува државата да го одржува дефицитот под 3 отсто повторно е одложен, овојпат до 2028 година. Оваа флексибилност би можела да придонесе за зголемување на долгот на среден рок доколку не се спроведат соодветни реформи.
Во моментов, државата располага со средства и капацитет за навремено сервисирање на надворешните обврски. Сепак, за да не се влоши состојбата во наредните години, потребни се реформи во наплатата на даноците и контрола на расходите за плати и пензии, со цел долгот постепено да се намали под 45 отсто до 2035 година.
