На првиот официјален Меѓународен ден на кафето под покровителство на ОН, се поставува прашањето за иднината на омилениот напиток. Климатските промени, промените во температурите и врнежите и појавата на штетници сè повеќе го менуваат светот во кој се одгледува кафето, а патот од зрното до совршената шолја кафе е многу подолг отколку што изгледа.
На 1 октомври 2026 година светот првпат го одбележува Меѓународниот ден на кафето како официјален ден на Обединетите нации. Генералното собрание на ОН го определи 1 октомври за Меѓународен ден на кафето со резолуцијата 80/248, ставајќи го во фокус не само напитокот што секојдневно го пиеме, туку и луѓето, природата и условите од кои зависи неговото производство.
Кафето е една од најзначајните тропски земјоделски култури во светот и главно се произведува во земји во развој. А неговото производство е тесно поврзано со температурата, врнежите, почвата и надморската височина. Кафето, едноставно, не расте каде било. Иако постојат повеќе од 80 видови кафе, во комерцијалното производство доминираат два: арабика и робуста.
Арабиката главно се одгледува во посвежи услови и на поголеми надморски височини, додека робустата е поотпорна на потопла клима и почесто се одгледува на пониски височини. Токму затоа промените во температурата и врнежите можат директно да влијаат врз тоа каде кафето може успешно да се одгледува.
Една голема анализа објавена во „PLOS One“ во 2015 година, која опфатила 21 климатски модел, предвидува намалување на погодноста за одгледување арабика во дел од денешните производни региони до 2050-тите. Во некои подрачја погодните услови би можеле да се поместуваат кон поголеми надморски височини, додека други региони би станале помалку погодни. Авторите нагласуваат дека станува збор за климатски модели, а не за прецизно предвидување на идното производство.
ФАО во 2025 година објави уште поширока проценка. Според нејзиниот нов показател за климатската погодност на земјоделските површини, кафето е меѓу културите за кои дел од најпогодното земјиште би можело значително да се намали до 2100 година. ФАО наведува дека во некои од големите региони за производство на кафе може да има остар пад на погодноста за одгледување.
Тоа не значи дека кафето ќе исчезне од продавниците или дека еден ден едноставно ќе нема кафе. Многу поверојатно е производството да се менува: дел од земјоделците ќе се приспособуваат, некои подрачја ќе стануваат помалку погодни, други ќе добиваат подобри услови, а сортите и начините на одгледување ќе мора да се приспособуваат.
Но токму таквите промени можат да го направат кафето поскапо и понеизвесно за производство.
Од црвена „цреша“ до мало зелено зрно
Она што го ставаме во машината за кафе започнало како плод што изгледа како мала црвена цреша.
Кафето расте на грмушки или мали дрвја, а плодовите не созреваат нужно сите во исто време. Кај производството каде се бара поголема селекција, зрелите плодови често се берат рачно, што значи дека работниците ги избираат оние што се подготвени за берба.
Но берењето е само почеток.
Од плодот треба да се добие зеленото зрно. Следуваат обработка, сушење, сортирање и складирање. Во зависност од методот, плодот може да се суши цел, или неговиот надворешен дел да се отстрани пред зрното да се суши.
Начинот на обработка има големо влијание врз крајниот вкус. FAO наведува дека секој чекор од обработката може да влијае врз квалитетот и дека проблеми како предолга ферментација, неправилно сушење, мувла или повторно навлажнување можат да предизвикаат дефекти што подоцна не можат да се поправат.
Потоа зеленото кафе патува илјадници километри до земјите каде што ќе биде печено.
И дури тогаш започнува трансформацијата што ја препознаваме. Зеленото зрно добива кафеава боја, се развиваат ароматични соединенија и се создаваат вкусовите што ги поврзуваме со кафето.
Она што во кафулето изгледа како едноставна постапка – мелење, вода и неколку секунди екстракција – всушност е последната фаза од долг процес.
Зошто едно кафе е фантастично, а друго лошо?
Зошто едно кафе го пиеме со уживање, а за друго велиме дека е горчливо, кисело, воденесто или едноставно „лошо“? Одговорот не е само во сортата.
На вкусот влијаат условите во кои растело растението, надморската височина, зрелоста на плодот, начинот на обработка, сушењето и складирањето. Ако плодовите се незрели или презреани, ако зрната неправилно ферментираат или се сушат во лоши услови, можат да се појават непријатни вкусови и мириси.
Но дури и добро зрно може да даде лоша шолја. Печењето има големо влијание врз аромата, киселоста, горчината и телото на напитокот, а потоа доаѓа подготовката. Количината на кафе и вода, степенот на мелење, температурата и времето на екстракција можат целосно да го променат резултатот.
Затоа истото кафе може во една шолја да биде богато и ароматично, а во друга да биде премногу горчливо, кисело или воденесто.
На крајот, квалитетот што го чувствуваме во шолјата е резултат на целата низа – од зрното и обработката, преку печењето, до начинот на подготовка.
Кога немало доволно кафе, се барала замена
Кафето не било секогаш толку лесно достапно како денес. Во различни периоди и средини, кога било скапо или тешко да се набави, луѓето користеле разни замени и додатоци за да добијат напиток што по бојата и аромата потсетувал на кафе.
Меѓу нив бил и наутот. Испечен и сомелен, можел да се меша со вистинско кафе или да се користи како негова замена. Се користеле и јачмен, ‘рж, цикорија и други состојки.
Причината била едноставна: кога вистинското кафе било ограничено или прескапо за секојдневна употреба, замените овозможувале да се направи поголема количина напиток со помалку вистинско кафе.
Денес можеби звучи необично, но токму тука историјата се поврзува со едно современо прашање: може ли кафето во иднина повторно да стане тешко достапно?
Не станува збор за сценарио во кое кафето одеднаш ќе исчезне. Но климатските промени можат да ги намалат погодните подрачја за негово одгледување, да го отежнат производството и да го направат снабдувањето понестабилно. Ако дел од традиционалните региони постепено стануваат помалку погодни, производството ќе мора да се приспособува и да се поместува.
Значи, можеби нема повторно да пиеме кафе со наут затоа што „нема кафе“, но приказната за замените потсетува дека достапноста на овој напиток никогаш не била нешто што се подразбирало.
Бразил, Виетнам и Колумбија
Денес Бразил, Виетнам и Колумбија се меѓу водечките производители на кафе во светот. ОН ги наведуваат токму овие земји меѓу најголемите производители, додека Европската Унија и САД се меѓу најголемите увозни и потрошувачки пазари.
Бразил има огромно значење за глобалното производство, Виетнам е особено важен за робустата, а Колумбија е еден од најпознатите производители на арабика.
Етиопија, пак, има посебно место во историјата на кафето. Таа е природната татковина на Coffea arabica, а кафето таму не е само земјоделски производ, туку и дел од културата и традицијата.
Иако често слушаме дека едно кафе е „бразилско“, „колумбиско“ или „етиописко“, самото потекло не кажува сè за вкусот. Влијаат сортата, надморската височина, почвата, климата, времето на берба, обработката, сушењето, печењето и начинот на подготовка.
Затоа не постои едно кафе што може објективно да се прогласи за „најдобро“ на светот.
Постојат различни вкусови и профили: некои кафиња се послатки, други имаат поизразена киселост, некои носат ноти на овошје и цвеќе, а други се потешки, со вкусови што потсетуваат на чоколадо, јаткасти плодови или зачини.
Арабиката често има посложени ароматични профили, додека робустата има поинтензивен карактер и повеќе кофеин. Токму затоа двете често се комбинираат за да се добие одреден вкус, арома и текстура.
Зошто кафето може да стане поскапо?
Кога климатските услови ќе се променат во големите производни региони, последиците не остануваат таму. Тие можат да се почувствуваат и на глобалниот пазар.
Цените реагираат на очекувањата за жетвата и понудата. Тоа се гледа и во податоците на Меѓународната организација за кафе: во август 2026 година нејзиниот композитен индекс на цените изнесувал 287,29 американски центи за фунта. Организацијата тогаш забележала дека стравувањата од Ел Нињо и ограничените краткорочни количини на арабика влијаеле врз растот на цените во текот на месецот, додека подоцна подобрите врнежи во Бразил и очекувањата за поголема понуда го намалиле притисокот.
Тоа покажува колку брзо временските услови можат да се претворат во пазарен проблем.
Но климатските промени не значат само повисоки температури. Тие носат и промени во врнежите, суши, екстремни временски услови и поголем притисок од болести и штетници. Научните модели за арабиката веќе укажуваат на губење на погодноста во дел од традиционалните региони и поместување кон повисоки надморски височини.
Земјоделците затоа бараат начини да се приспособат – со сенка од дрвја, подобро управување со водата и почвата, отпорни сорти и промени во начинот на одгледување. Во некои случаи решение може да биде и преместување на производството кон повисоки и попогодни подрачја.
Но и тоа не е едноставно. Ако производството се шири кон повисоки подрачја, може да дојде до притисок врз шумите и природните екосистеми. Затоа иднината на кафето не е само прашање на тоа колку зрна ќе се произведат, туку и како ќе се произведуваат.
Што ќе се случи со нашето утринско кафе?
Веројатно нема да се разбудиме еден ден и да дознаеме дека кафето исчезнало. Многу поверојатно е неговиот пат до нашата шолја да стане посложен.
Некои сорти можеби ќе се одгледуваат на други места. Производителите ќе мора да вложуваат повеќе во заштита на растенијата, водата и почвата, а техниките на одгледување ќе се менуваат. Со тоа може да се менуваат и понудата, вкусот и цената на кафето што го пиеме.
Во исто време, индустријата бара начини да го намали отпадот. Лушпите, пулпата, отпадните води и талогот од кафе можат повторно да се искористат наместо автоматски да завршат како отпад. ОН токму циркуларната економија ја наведуваат како еден од пристапите за поодржлив сектор на кафе.
А можеби токму тоа е суштината на првиот Меѓународен ден на кафето како официјален ден на ОН.
Зад омилената утринска шолја стојат милиони луѓе, месеци работа и сложен процес. Но зад неа стои и природата без која ништо од тоа не би било можно.
Од едно семе во земјата до мирисот на свежо печено кафе, патот е многу подолг отколку што изгледа.
И затоа прашањето за иднината не е само какво кафе ќе пиеме.
Туку дали ќе успееме да ги зачуваме условите во кои тоа кафе може да расте.
