Брзото ширење на вештачката интелигенција и масовните инвестиции во нејзината инфраструктура веќе значително влијаат врз глобалната економска средина. Развиените економии се првите што имаат корист, благодарение на нивните големи услужни сектори, додека земјите во развој се соочуваат со поразновидна перспектива. За жал, Северна Македонија, како и секогаш, е „на опашката“ на секој меѓународен развој и затоа и овојпат сме далеку од чекорите што ги презема светот за зајакнување на технологијата, вештачката интелигенција и дигитализацијата, пишува „Zhurnal.mk“.
Еден трилион американски долари во вештачка интелигенција
Според проценките на Банката за меѓународни порамнувања (BIS), петте најголеми технолошки гиганти во светот ќе инвестираат повеќе од еден трилион американски долари во вештачка интелигенција во периодот од 2025 до 2026 година. Понатаму, индустриските прогнози укажуваат дека глобалните инвестиции во оваа технологија би можеле да се зголемат од сегашните 500 милијарди долари на до четири трилиони долари до 2030 година.
Иако вештачката интелигенција директно не ги менува мандатите на централните банки, таа значително го усложнува толкувањето и прецизното разбирање на економските текови.
Вештачката интелигенција веќе радикално ги менува глобалните трговски текови. Економиите кои се тесно поврзани со синџирот на снабдување со технологија, како Јужна Кореја, Сингапур, Малезија и Тајван, остваруваат големи придобивки од високите извозни цени на чиповите и опремата.
Во однос на продуктивноста, истражувањата покажуваат дека генеративната вештачка интелигенција носи значителни подобрувања од 10 до 65 проценти во специфични задачи, особено во програмирањето, консалтингот и професионалното пишување.
Долгорочното влијание на оваа технологија ќе зависи од политичките одлуки, инвестициите во нови вештини и начинот на кој ќе се распределуваат придобивките.
Кои економии имаат најголема корист?
Развиените економии се првите што имаат корист, благодарение на нивните големи услужни сектори, додека земјите во развој се соочуваат со поразновидна перспектива.
Економиите и напредниот технолошки, финансискиот и секторот на дигитални услуги се најголемите корисници на вештачката интелигенција (ВИ), за која се предвидува дека ќе додаде трилиони долари во глобалната економија.
Меѓу економските сектори, најмногу има корист финансискиот сектор, каде што се забрзува обработката на кредитите и анализата на ризикот, како и откривањето измами и перење пари во реално време.
Со ВИ има корист и секторот на информатичката технологија и услуги, каде што се создава софтвер и се оптимизира кодирањето. Во здравството и фармацевтската индустрија, анализата на медицинските снимки има висока прецизност и се овозможува побрзо откривање на нови лекови.
Покрај зголемувањето на ефикасноста, вештачката интелигенција сè повеќе ги заменува рутинските когнитивни задачи. Иако загубата на работни места досега била ограничена, таа е забележлива во корисничката поддршка, администрацијата и програмирањето, што ја прави преквалификацијата на работниците од суштинско значење.
На кое ниво е ВИ во Северна Македонија?
Примената на вештачката интелигенција (ВИ) во Северна Македонија е во фаза на активен развој, со значајни чекори во инфраструктурата, но и со предизвици во регулирањето и општата употреба.
Во јуни 2026 година, земјата го основаше првиот Национален центар за вештачка интелигенција наречен „Везилка“. Овој проект има за цел развој на решенија во здравството, енергетиката, земјоделството и јавната администрација, како и поврзување со европската фабрика за ВИ „Фарос“ во Грција.
Северна Македонија сè уште нема целосна законска или специфична регулаторна рамка за ВИ, со што заостанува зад стандардите на Европската Унија.
Според јавно достапните проценки, дигиталните знаења и секојдневната употреба на ВИ кај граѓаните остануваат релативно ниски поради недостигот на дигитална едукација.
Во споредба со земјите од Западен Балкан, Северна Македонија се позиционира на средно-ниско ниво во однос на развојот, стратегијата и подготвеноста за вештачка интелигенција.
Регионален лидер е Србија, која има целосна Национална стратегија за ВИ (2025–2030), суперкомпјутерска инфраструктура и високи државни инвестиции. На средно ниво се Албанија и Црна Гора, кои направија побрзи чекори во адаптирањето на законите и регулаторните рамки во согласност со Актот за вештачка интелигенција на Европската Унија.
Северна Македонија предничи во секторот на приватни технолошки стартапи, но заостанува во законската рамка и владината стратегија во споредба со Србија или Албанија.
Во меѓувреме, Косово и Босна и Херцеговина се соочуваат со поголеми административни или структурни бариери за создавање единствена национална стратегија.
Од Северна Македонија заминуваат најдобрите експерти за технологија
Додека ЕУ постави строги правила преку EU AI Act, а соседите брзаат да ги усвојат, Северна Македонија сè уште нема целосно усвоена законска рамка за безбедноста и етиката на ВИ.
Според податоците на Евростат за употребата на технологијата, процентот на граѓани и традиционални бизниси во Северна Македонија кои ја интегрираат ВИ во секојдневието останува понизок од просекот во земјите од регионот.
За жал, Северна Македонија заостанува во областа на вештачката интелигенција главно поради политичката нестабилност, одливот на мозоци, недоволниот државен буџет и задоцнетото образование. Најдобрите технолошки експерти, програмери и инженери за податоци ја напуштаат земјата поради подобри плати и услови во Европската Унија или Соединетите Американски Држави.
Јавните училишта и универзитети немаат современи програми преку кои се изучува вештачката интелигенција уште од рана возраст или на академско ниво, додека јавниот сектор страда од прекумерна бирократија и отпор кон промените, што ја прави дигитализацијата на државните услуги многу бавна, пишува „Zhurnal.mk“.
