Министерството за здравство повторно ја отвори темата за откажување од пушење, овој пат преку најави за поголема јавна свест, подостапни советувалишта и системска поддршка за граѓаните што сакаат да се откажат од никотинската зависност. Министерот Азир Алиу соопшти дека институциите, заедно со СЗО, Институтот за јавно здравје, центрите за јавно здравје, локалната самоуправа и здравствените домови, почнале координирани активности за зајакнување на услугите за откажување од пушење на локално ниво.
Ова е потребна мерка, но не е доволна. Македонија одамна не е во фаза во која проблемот може да се третира само со кампањи, прес-конференции и пораки за јавна свест. Земјата има еден од највисоките удели на пушачи во европскиот регион на СЗО, а податоците покажуваат дека речиси половина од возрасното население редовно пуши. Според СЗО, 45,4 проценти од возрасните се редовни пушачи, а 70 проценти од нив почнале да пушат пред 21 година.
Токму затоа, главното прашање не е дали треба да има кампања против пушење, туку зошто досегашните политики не успеале да ја променат културата во која цигарата останува нормализирана во домови, угостителски објекти, работни средини и меѓу младите. Ако 81 процент од пушачите веќе знаат дека пушењето е штетно, а 53 проценти сепак не планираат да се откажат, тогаш проблемот не е само во информираноста. Проблемот е во слабата превенција, недоволната здравствена поддршка, ниската институционална контрола и фактот дека зависноста од никотин често се третира како лична навика, а не како јавноздравствен ризик.
Алиу најави дека на есенцијалната листа на лекови првпат се ставени средства за одвикнување од пушење, меѓу кои трансдермални фластери и никотински гуми за џвакање. Тоа е чекор напред, но вистинскиот тест ќе биде дали овие производи ќе бидат реално достапни, дали матичните лекари ќе ги препишуваат, дали граѓаните ќе знаат каде да се обратат и дали советувалиштата ќе функционираат како постојан систем, а не како кампањска активност околу Светскиот ден без тутун.
Податоците на СЗО покажуваат уште еден слаб дел од системот. Седум од десет пушачи изјавиле дека здравствен работник може да ги мотивира да се откажат, но само 14 проценти од активните пушачи и лицата што неодамна се откажале велат дека здравствен професионалец разговарал со нив за пушење во последните 12 месеци. Тоа е јасен сигнал дека здравствениот систем сè уште не ја користи својата најважна точка на контакт со граѓаните.
Критичниот дел од оваа политика е спроведувањето. Македонија и досега имала законски забрани, ограничувања и јавноздравствени документи, но практиката често покажува дека правилата се применуваат селективно. СЗО во своите препораки за земјата ги наведува зголемувањето на даноците за тутун, посилната примена на законите за простори без чад, поголемите здравствени предупредувања на пакувањата, забраната за рекламирање и спонзорства, третманот на зависноста и заштитата на малолетниците од продажба на тутунски производи.
Бројките ја прават темата уште потешка. Tobacco Atlas проценува дека пушењето во Северна Македонија годишно е поврзано со 3.617 смртни случаи и со економски товар од над 19 милијарди денари преку здравствени трошоци, изгубена продуктивност, болести и предвремена смрт. Тоа значи дека пушењето не е само индивидуален избор, туку трошок што го плаќа целиот здравствен систем, економијата и семејствата.
Проблемот е и во цената. Истражувањата за тутунската политика во земјата предупредуваат дека цигарите остануваат релативно достапни и дека даночната политика мора да ја намали нивната достапност, а не само номинално да ја зголеми цената. Ако приходите растат побрзо од цените на цигарите, тогаш тутунот останува лесно достапен, особено за младите и за редовните пушачи.
Најавениот нов закон за заштита од употреба на производи од тутун и сродни производи може да биде важен инструмент, но само ако не заврши како уште еден документ со европска терминологија и домашна неприменливост. Законите против пушење вредат онолку колку што вреди инспекцискиот надзор, казнената политика, контролата во угостителството, продажбата на малолетници и способноста на државата да не попушта пред интересите на тутунската индустрија.
