Иако се поминати 46 години од неговата смрт и децениската ревизија на неговите дела, политики и вредности, ликот на Јосип Броз Тито сè уште предизвикува емоции кај огромен број Македонци — иако многумина од нив не биле ни родени кога тој живеел и чекорел по југословенските земји. За да се разбере овој феномен, кој опстојува и денес, мора да се согледаат сите нијанси на неговиот комплексен живот, но уште повеќе, драматичниот контраст помеѓу епохите што ја запечатија судбината на Македонија во 20. век.
Патот на Јосип Броз до врховен командант започнува во сиромашно, мешано хрватско-словенечко семејство во Кумровец, каде што е роден на 7 мај 1892 година, во тогашна Австро-Унгарија. Работејќи како бравар, тој преку синдикалниот активизам во Загреб и Виена постепено ги усвојува социјалистичките идеи кои засекогаш ќе го насочат неговиот живот. За време на Првата светска војна е заробен на Источниот фронт, па во Русија директно ја доживува Октомвриската револуција и им се приклучува на болшевиците. По враќањето во новоформираното Кралство на Словенците, Хрватите и Србите, тој стапува во тогаш илегалната Комунистичка партија на Југославија. Во нејзините редови се издигнува со таква брзина и конспиративна вештина, што во 1937 година Сталин лично го поставува за генерален секретар на партијата.
Во годините на Шпанската граѓанска војна, помеѓу 1936 и 1939 година, Тито дејствува за Коминтерната во Париз со специфична задача — да регрутира и да организира транспорт на југословенски доброволци кои се борат во составот на Интернационалните бригади против генералот Франко. Преку неговата тајна мрежа успешно поминуваат околу 1.500 доброволци. Оваа ангажираност нема директен борбен, туку логистички и организациски карактер, но токму таа изгради два столба кои подоцна се покажаа како суштински: мрежа од лојални, борбено калени кадри и силен личен авторитет пред Москва во периодот кога Сталин ги чистеше речиси сите странски комунисти. Тито беше еден од ретките кои успеаја да го преживеат тој крвав бран.
Кога германските сили ја окупираат и ја распарчуваат Југославија во 1941 година, Тито го организира народноослободителното партизанско движење, кое набрзо израснува во најефикасниот вооружен отпор во окупирана Европа. Низ седум тешки непријателски офанзиви, вклучувајќи ги легендарните и крвави битки на Неретва и Сутјеска, неговите партизани не само што успеваат да преживеат, туку постојано ја зголемуваат слободната територија. Клучниот политички пресврт се случува на Второто заседание на АВНОЈ во ноември 1943 година во Јајце, каде што Тито ги удира темелите на новата, федерална Југославија, по што и сојузниците ја пренасочуваат својата целосна воена и логистичка поддршка кон неговото движење. Во текот на 1944 и 1945 година, Белград и целата земја се дефинитивно ослободени со сопствени сили.
На чело на државата Тито останува цели три и пол децении, водејќи ја Југославија по специфичен, сопствен пат меѓу двата глобални блока. Неговиот раскин со Сталин во 1948 година останува запишан како историски триумф, бидејќи тој решително го одби советскиот диктат, го зачува суверенитетот на земјата и изгради модел на самоуправен социјализам кој драстично се разликуваше од сивилото на Источниот блок. На меѓународен план, заедно со индискиот лидер Неру и египетскиот претседател Насер, во 1961 година го основа Движењето на неврзаните, дипломатски сојуз кој обедини над сто земји од светот. Неговиот животен пат завршува на 4 мај 1980 година во Љубљана, а неговиот погреб во Белград, на кој пристигнаа делегации од 127 земји, останува забележан како еден од најголемите државнички собири во историјата на човештвото.
Наспроти меѓународниот мега-углед, социјалниот мир и пасошот со кој безвизно се патуваше на двата краја од планетата, режимот на Јосип Броз Тито имаше и своја поинаква, мрачна страна. Зад сјајот на неврзаната дипломатија, гламурозните пречеци на светските ѕвезди и лежерните денови поминати на Бриони, функционираше суров полициски апарат кој не презапираше пред политички прогони и систематска елиминација на секој неистомисленик.
Најголемата дамка на југословенската утопија останува островот Голи Оток во Јадранското Mоре, кој по расконот со Москва во 1948 година беше претворен во озлогласен политички логор. Таму, без право на фер и законско судење, беа затворани десетици илјади граѓани осомничени за просоветски ставови, но и бројни интелектуалци кои едноставно одбиваа слепо да ја следат партиската линија. Системот на Голи Оток беше дизајниран да биде перфидно суров: самите затвореници беа принудувани физички и психички да се измачуваат и кодошат меѓу себе за да ја докажат својата револуционерна „превоспитаност“. Во тој јадрански пекол завршија и стотици Македонци, многумина од нив како жртви на лажни пријави од кариеристи и локални шпиони.
Во првите години по војната, под директен диктат на Белград, започна и една тивка, но брутална чистка на истакнатите македонски кадри кои бараа поголема самостојност за републиката и економска независност од сојузниот центар. Највпечатлив и најтрагичен е случајот со Методија Андонов – Ченто, првиот претседател на президиумот на АСНОМ и автентичен народен трибун, кој преку монтиран политички судски процес беше осуден и испратен на робија само затоа што цврсто бараше вистинска автономија за Македонија. Под етикетите „националисти“, „информбировци“ или „бугарофили“ — што во тоа време беа стандардни обвиненија за секој кој ќе проговореше против југословенскиот централизам — беа скршени судбините на илјадници македонски интелектуалци, поранешни партизани и млади студенти. Со овие чистки, Белград во корен ја пресече секоја идеја за нагласен македонски суверенитет надвор од строго зацртаните партиски рамки.
Иако Југославија важеше за значително „полиберална“ и отворена земја во споредба со државите од зад Челичната завеса, таа сепак остана цврста еднопартиска диктатура придвижувана од агресивен култ кон личноста на нејзиниот претседател. Секоја позначајна јавна критика кон Тито или кон социјалистичкиот поредок експресно се казнуваше со долгогодишен затвор според фамозниот член 133 од тогашниот Кривичен закон, попознат како вербален деликт во времето кога се веруваше дека и ѕидовите имаат уши. Озлогласената тајна служба УДБА имаше целосна контрола врз јавниот и приватниот живот — од шпионирање разговори по кафеаните до брутално дејствување против политичката емиграција во странство, каде што беа извршени десетици тајни ликвидации на дисиденти.
Дополнително, иако седумдесеттите години кај многумина сè уште будат носталгија за висок животен стандард, економските аналитичари јасно посочуваат дека тој социјален просперитет во голема мера беше вештачки одржуван. Животот во тоа „златно доба“ се засноваше на огромни кредити кои Западниот блок со задоволство ѝ ги доделуваше на Југославија за да ја задржи како тампон-зона и подалеку од влијанието на Москва, како и на финансиските дознаки што ги испраќаа стотиците илјади југословенски гастарбајтери. Токму во ерата на Тито се удрија темелите на огромниот надворешен долг кој веднаш по неговата смрт, во текот на осумдесеттите години, резултираше со длабока економска криза, рестрикции на електрична енергија, девалвација на динарот и недостиг на основни прехранбени производи.
Сепак, за да се разбере зошто и покрај сите овие мрачни аспекти ликот на Тито сè уште евоцира позитивни чувства кај многу граѓани, мора да се погледне пошироката историска слика. Одговорот на овој феномен не лежи во слепата идеализација, туку во драматичниот, речиси неверојатен контраст помеѓу трите клучни епохи низ кои помина македонското население во текот на 20. век.
Пред доаѓањето на Тито на власт, Македонија помина низ вистински историски пекол, обележан со постојани војни, сурови поделби и систематско негирање на нејзиниот идентитет. Во последните години од османлиското владеење, народниот очај кулминираше со Илинденското востание во 1903 година, кое беше крваво задушено од османлиската војска, оставајќи зад себе илјадници жртви и запалени села. Обидите за меѓународна помош преку Мурцштегските реформи останаа само мртва хартија, а македонското население во наредните години беше изложено на немилосрден терор од вооружените пропаганди на соседните држави. Младотурската револуција во 1908 година донесе само краткотрајна илузија за рамноправност, која брзо се претвори во засилен национализам, за веднаш потоа соседите да го формираат Балканскиот сојуз со цел конечно да ја поделат македонската земја.
Балканските војни во 1912 и 1913 година, иако го означија крајот на вековното османлиско владеење, наместо слобода донесоа нова трагедија. Со Букурешкиот мировен договор во 1913 година, Македонија беше брутално распарчена помеѓу Србија, Грција и Бугарија. Оваа поделба беше дополнително запечатена за време на Првата светска војна, кога територијата стана главно боиште на Македонскиот фронт, каде што стотици илјади Македонци беа насилно мобилизирани во туѓи, завојувани војски и принудени да пукаат едни во други. По пробивањето на фронтот во 1918 година, Вардарскиот дел беше инкорпориран во новото Кралство СХС, каде што македонскиот идентитет беше законски избришан, јазикот строго забранет, а регионот преименуван во „Јужна Србија“ и изложен на агресивна србизација и колонизација. Дури ни атентатот врз кралот Александар Караѓорѓевиќ во Марсеј во 1934 година, извршен од структурите на ВМРО, не го смени суровиот полициски режим на кралската диктатура, која ја претвори Македонија во сиромашна, аграрна и целосно обесправена Вардарска Бановина во која народот живееше под постојан притисок на денационализација.
Големиот пресврт се случува преку партизанската победа во Втората светска војна. Во рамките на новата, социјалистичка Југославија, Македонија за првпат во својата модерна историја се конституира како рамноправна република и ја закружува својата државотворност. Македонскиот јазик е официјално кодифициран и прогласен за службен, се отвора првиот универзитет, се формира Македонската академија на науките и уметностите, и се градат клучните национални институции. Напоредно со политичкото признавање, земјата доживува незапаметен економски и социјален бум преку брза индустријализација и масовна урбанизација.
Ова е ерата во која македонскиот селанец масовно се преселува во новоизградените градови, се вработува во фабриките и за првпат добива сигурна плата, бесплатен стан, достапно здравство и квалитетно образование за своите деца. Бурната еволуција создава стабилна и силна средна класа. Иако целиот овој систем функционираше во рамките на едноумие со јасно ограничени политички слободи, за огромното мнозинство од македонското население, кое со генерации знаеше само за војни, асимилација и сиромаштија, титовата ера беше првиот историски период во кој тие се почувствуваа како рамноправни луѓе со сопствено национално достоинство и загарантирана економска безбедност.
По крвавиот колапс на Југославија, Македонија конечно ја оствари својата вековна цел и сон на генерации предци — прогласување на независна, суверена и самостојна држава, воведување на повеќепартиски систем и отворање кон пазарната економија. Сепак, долгоочекуваната демократска слобода пристигна во пакет со сурова и деструктивна економска транзиција. По распадот, криминалната приватизација ги збриша гигантите на македонската индустрија изградени во социјализмот, оставајќи стотици илјади работници на улица и претворајќи ја новата средна класа во социјални случаи.
Независноста донесе рекордна невработеност, галопирачка корупција, масовно и силно иселување на младите во странство и непрекинати, исцрпувачки политички турбуленции на внатрешен и меѓународен план. Овој тридецениски период на граѓаните навистина им овозможи индивидуална слобода на говор и политички избор, но целосно им ја одзеде социјалната, општествената и економската сигурност.
Токму во овој болен транзициски пад лежи клучот за одговорот на равенката зошто митот за Броз е сè уште жив. Парадоксално, децениите на македонска самостојност во колективната меморија на огромен дел од граѓаните денес главно се доживуваат како системска деградација, назадување и постепено уривање на државните столбови во споредба со минатото.
За многумина, ерата на Тито остана запаметена како единственото историско „прозорче“ во кое македонскиот народ живееше во уреден, предвидлив и функционален систем. Тоа беше време во кое граѓанинот беше рамноправно признат во светот и заштитен дома, без секојдневен егзистенцијален страв од економско, социјално и национално уништување.
