Додека илјадници луѓе ги преплавија улиците на Будимпешта минатиот викенд за да го прослават поразот на Виктор Орбан , Балаш рече дека не можел, а да не помисли на својата прабаба – сега во своите 80-ти години, која живее во рурален град во сиромашниот источен дел на Унгарија. За неа, која во изминатата деценија консумирала малку освен државни медиуми, победата на Петер Маѓар не била причина за радост, туку за осакатувачки страв, пишува американски CNN.
Во текот на кампањата за реизбор на Орбан, медиумите контролирани од неговата владејачка партија Фидес ја прикажуваа Tиса како безобѕирен непријател на мирот, решена да ја вовлече Унгарија во војната во соседна Украина. Балаш, 42-годишен финансиски аналитичар кој го кажа само своето име, рече дека е шокиран од крајноста на „лагите“ што ѝ биле кажувани на неговата прабаба секој ден – како, ако победи Тиса, унгарските мажи ќе бидат регрутирани, економијата ќе се распадне и сигурно ќе следи Трета светска војна.
Пред изборите, Маѓар изјави дека неговата победа за многу Унгарци ќе се чувствува како освежителниот, дезориентирачки крај на „Шоуто на Труман“, филмот на Џим Кери од 1998 година за човек кој не е свесен дека е главниот лик во ријалити ТВ шоу. Тој рече дека гласачите може да почувствуваат „когнитивна дисонанца“ додека нивниот поглед на светот се распаѓа, предупредувајќи дека многумина „нема да го променат своето мислење преку ноќ“.
Габор Пољак, професор по медиумско право на Универзитетот „Етвеш Лоранд“ во Будимпешта, рече дека многумина во главниот град слушаат приказни за постари луѓе во мали села кои, по победата на Маѓар, живеат во страв. „Слушнав приказни за депресивни луѓе кои не можат да излезат од под креветот“, изјави Пољак за Си-Ен-Ен.
Сепак, таа победа покажа дека повеќето Унгарци – презаситени од стагнација на економијата и раширената корупција – повеќе не веруваат во она што им го кажуваат државните медиуми, додаде Пољак. На крајот, „пропагандистите повеќе ѝ веруваа на пропагандата отколку на целните групи“, рече тој.
Сепак, тој предупреди дека ќе биде потребно време за новата влада на Тиса да го разбие пропагандниот систем што го изгради Орбан. „Ова е голема шанса да имаме нормална, функционална европска земја“, рече тој. „Ако Унгарците не ја искористат оваа шанса, нема да имаме друга“ пренесува CNN.
Репресија врз независните медиуми
Орбан стана премиер во 1998 година. И покрај тоа што обезбеди членство во НАТО за Унгарија и ја насочија кон Европската Унија, гласачите го соборија во 2002 година. По тој поразителен, неочекуван пораз, тој сфати дека „враќањето во опозиција повеќе не е многу добра идеја“, изјави за Си-Ен-Ен лице блиско до Орбан.
Откако се врати на функцијата во 2010 година, Орбан брзо воспостави контрола врз медиумите. Откако освои двотретинско мнозинство места во парламентот, владата на Фидес можеше да го измени уставот на Унгарија по своја волја. Во 2013 година, таа донесе низа мерки за ограничување на предизборното политичко рекламирање на радиодифузерите – од кои повеќето беа под контрола на сојузниците на Орбан. Орбан, исто така, постави сојузник на Фидес да го води националниот Медиумски орган.
Најважните промени во медиумскиот пејзаж се случија на „деловната страна“, според Саболч Пањи, истражувачки новинар кој ја започна својата кариера додека овие мерки се засилуваа. Државните банки им даваа „евтини или дури и бесплатни заеми“ на сојузниците на Орбан за да ги купат медиумите, рече Пањи, или затворајќи ги или претворајќи ги во гласноговорници на Фидес. Целта беше да се „филтрираат сите негативни вести во врска со владата на Орбан“, изјави Пањи за Си-Ен-Ен.
Државата, која долго време беше најголемиот огласувач на медиумскиот пазар во Унгарија, наскоро почна да ги повлекува рекламите од медиуми кои се сметаа за непријателски настроени кон Фидес. Радио станицата „Клубрадио“ беше рана цел. Откако националната лотарија престана да рекламира на „Клубрадио“, приватните компании брзо ја сфатија индикацијата и ги повлекоа своите реклами. Станицата го изгуби правото на национално емитување и на крајот престана да се емитува во 2021 година.
„Ориго“ – кој беше основан во 1998 година и стана еден од најчитаните новински веб-страници во Унгарија – исто така беше цел на напади. Андраш Пете, поранешен новинар на медиумот, се присети како извршниот директор, надевајќи се дека ќе остане на добрата страна на владата, почнал да врши притисок врз уредникот на „Ориго“ да ги ублажи одредени стории.
Работите кулминираа во 2014 година кога Пето објави сторија за раскошните трошоци на еден министер во владата на Орбан. Извршниот директор сакал уредникот да ја отфрли сторијата, тврдеше Пето, „не затоа што била фактички неточна – проблемот бил што била вистина“.
Уредникот поднесе оставка неколку месеци подоцна. „Не е нормална ситуација да ја изгубите работата затоа што сте ја завршиле добро“, размислуваше Пето. Пето, исто така, го напушти Ориго за да го основа Direkt36, еден од ретките независни медиуми во Унгарија кои работеа во изминатата деценија под значителен владин притисок.
Во пресрет на изборите во недела, Пањи – кој исто така пишува за Direkt36 – известуваше за комуникациите меѓу унгарскиот и рускиот министер за надворешни работи. По неговиот извештај, кој предизвика значителен срам кај Фидес, владата нареди истрага против Пањи, тврдејќи дека неговото новинарство било „покритие“ за шпионажа.
„Никогаш не помислив дека ќе заврши вака, каде што премиерот ќе ме обвини за шпионажа“, рече Пањи.
Пањи не беше првиот што беше цел на пропагандната машина на Орбан. Во текот на изминатите 16 години, државните медиуми оцрнуваа цела група наводни „непријатели“, од либералниот филантроп Џорџ Сорос до, поскоро, украинскиот претседател Володимир Зеленски.
„Кога ги консумирате само овие вести, немате можност да ја проверите реалноста – тоа е вашата реалност“, рече Пањи. „Не можете да се лутите на таа 80-годишна баба, бидејќи тоа е она што таа го гледа од светот преку нејзиниот телевизор и нејзините весници.“
Освен што се „навикнувале“ на пропагандата, публиката индиректно ја финансирала преку своите даноци, според Дејвид Пресман, кој минатата година се повлече од функцијата амбасадор на САД во Унгарија. За време на неговиот мандат, Пресман редовно бил напаѓан од државните медиуми, кои го прикажувале како „ЛГБТК активист“.
„Орбан користеше софистицирана пропагандна операција финансирана од даночните обврзници, изградена врз страв“, изјави Пресман за Си-Ен-Ен. „Тој го насочи вниманието на јавноста кон работи што не постојат за да го одвлече вниманието од работите што постојат.“
Со години, таа стратегија функционираше. Една од причините зошто пропагандата на Фидес беше толку успешна е тоа што беше тешко да се избегне. Со недели, рурална Унгарија беше прекриена со постери што предупредуваат дека Маѓар и Зеленски се опасни. Фидес често емитуваше политички билтени за време на паузите од фудбалските натпревари, емитувани на државните медиуми.
Ефикасно забранет за државните медиуми, беше „изненадување“ што Унгарците успеаја да се пробијат, рече Пресман. Додека кампањата на Орбан се одвиваше на радио брановите и на билбордите, кампањата на Maѓар наместо тоа се потпираше на огромна игра на терен. На својата прва меѓународна прес-конференција во понеделник, Унгарците им кажа на новинарите дека посетил 700 градови и села во текот на две години. Неговата вистинска кампања привлече огромен број гласачи во областите на рурална Унгарија кои беа „целосно отпишани“ како упоришта на Фидес, истакна Пресман.
Демонтирањето на медиумската „машина“ што ја изгради Орбан ќе потрае. Со двотретинско мнозинство, Тиса ќе може да ги поништи уставните измени воведени од Фидес, истакна Пољак, професорот по медиуми, дозволувајќи ѝ на Унгарците да формираат ново тело за регулација на медиумите и да ја преобликуваат државната телевизија и радио.
